語形成(派生)

C1 Słowotwórstwo 52 / 52

要点

ポーランド語は派生によって語を作る言語です。語彙の大部分は、少数の語根にパーツを付け足して作られています。ある語を語基と派生辞(形を変える接尾辞・接頭辞・語尾)に分解できるようになると、何千もの「新しい」単語の仕組みが見えてきます。nauczyciel + -ka で女性教師、dom + -ek で小さな家、sam + o + chód で車、という具合です。この最終レッスンは主な語形成パターンの見取り図です。すべての接尾辞を教えるわけではありませんが、それらを読み解く力をつけます。

規則

派生語には必ず語基 (podstawa słowotwórcza、元になった語) と派生辞 (formant、新しい意味を担う付加部分) があります。派生辞には主に4種類あり、そのほとんどをカバーします。

  • 接尾辞 (przyrostek):語幹の後に付け加えるもの。pisa-ć -> pisa-rz(「作家」)。ポーランド語の派生の主要なしくみです。
  • 接頭辞 (przedrostek):前に付け加えるもの。piękny -> prze-piękny(「とても美しい」)。動詞につく場合はそれ自体が一つの大きなテーマです(レッスン45)。
  • ゼロ派生辞 (formant zerowy):目に見える接辞はなく、語尾やパラダイムが変わるだけのもの。skaka-ć -> skok(「跳ぶこと」)。
  • 複合 (złożenie / zrost):2つの語幹を1語にまとめるもの。woda + spadać -> wodospad(「滝」)。

派生では、つなぎ目でレッスン44の子音・母音の交替がほぼ必ず起こります。ręka -> rączka、noga -> nóżka、Bóg -> boży。

接尾辞化:主要なしくみ

接尾辞は意味を変えるだけでなく、品詞を変えることも少なくありません。生産性の高い主なグループは、動作主名詞 (-arz、-acz、-ca、-nik)、性質の抽象名詞 (-ość、-ota) と行為の抽象名詞 (-anie/-enie/-cie)、指小形 (-ek、-ka、-ik) と増大形 (-isko)、そして関係形容詞 (-owy、-ny、-ski) です。以下の表でそれぞれの完全なパターンを示します。

最も生産性の高い接尾辞:-ość

ほとんどどの形容詞も「〜さ/〜性」を表す抽象名詞に変えるには、-ość を付けます (常に女性名詞で、kość と同じ変化をします):wolny -> wolność(「自由」)、ciekawy -> ciekawość(「好奇心」)、samotny -> samotność(「孤独」)。この接尾辞はほぼ完全に生産的で、形容詞さえ分かれば名詞を作れます。

動詞由来名詞:-anie/-enie/-cie

ほとんどすべての動詞に、行為を表す動詞由来名詞(レッスン47)があります:-ać 動詞には -anie(czytać -> czytanie)、-ić/-eć 動詞には -enie(mówić -> mówienie)、短い単音節の語幹には -cie(pić -> picie)が付きます。これらは規則的で予測可能であり、ラテン語からの借用語に見られる -acja(organizacja)とは違います。

ゼロ派生(formant zerowy)

多くの行為名詞は、動詞から接尾辞をまったく付けずに作られます。あるのは男性名詞のゼロ語尾だけで、多くの場合 o -> ó の交替を伴います:lecieć -> lot、krzyczeć -> krzyk、wybrać -> wybór、zebrać -> zbiór、wjechać -> wjazd。

複合:złożenie と zrost

złożenie は、通常 -o- という連結母音を使って2つの語幹を結び付けます(list + o + nosz -> listonosz、「郵便配達人」)。語幹によっては -u-/-i-/-y- を使うもの(dwuznaczny、「あいまいな」;łamigłówka、「パズル」)や、連結母音をまったく使わないもの(trój + kąt -> trójkąt、「三角形」)もあります。zrost は、連結母音も変化もなしに、活用・格変化した2つの語をそのまま 融合 させるだけです(Wielka + noc -> Wielkanoc、「イースター」;dobra + noc -> dobranoc)。

語形と文型

動作主名詞(nazwy wykonawców)

接尾辞語基派生語訳
-arzpisaćpisarz作家
-arzmalowaćmalarz画家
-aczbadaćbadacz研究者
-aczsłuchaćsłuchacz聞き手
-cakierowaćkierowca運転手
-casprzedawaćsprzedawca売り手
-nikpracowaćpracownik労働者、従業員
-nikrolarolnik農民
-ecmądrymędrzec賢者(ą -> ę、r -> rz)
-ista/-ystapianinopianistaピアニスト

女性形(nazwy żeńskie)

語基(男性形)女性形訳派生辞
nauczycielnauczycielka(女性の)教師-ka
studentstudentka(女性の)学生-ka
PolakPolkaポーランド人女性-ka(k が脱落)
pisarzpisarka(女性の)作家-ka
mistrzmistrzyni(女性の)チャンピオン-yni
gospodarzgospodyni女主人、女将-yni(不規則)
bógbogini女神-ini (ó -> o)

抽象名詞(nazwy cech i czynności)

接尾辞語基派生語訳
-ośćwolnywolność自由
-ośćciekawyciekawość好奇心
-ośćwdzięcznywdzięczność感謝
-otagłupigłupota愚かさ
-otaprostyprostota単純さ
-stwo/-ctwobogatybogactwo富
-ństwodzieckodzieciństwo子供時代
-iznabiałybieliznaリネン類、下着
-anieczytaćczytanie読書
-enietłumaczyćtłumaczenie翻訳
-ciepićpicie飲むこと
-unekrysowaćrysunek絵を描くこと
-unekkierowaćkierunek方向

指小形(zdrobnienia)と増大形(zgrubienia)

語基指小形二重指小形増大形訳
domdomekdomeczekdomisko家
kotkotekkoteczekkocisko猫
rękarączka--手(k -> cz)
noganóżka-nożysko脚(o -> ó、g -> ż)
piespiesek-psisko犬
chłopchłopek-chłopisko男、農夫
córkacóreczka--娘

指小形は小ささや親しみを付け加え (-ek、-ik、-ka、-eczk-)、増大形 (-isko/-ysko) は大きさを付け加えます。粗野な響きになることも、逆に親愛の響きになることもあります。どちらも、つなぎ目でレッスン44の交替を引き起こします。

派生形容詞(przymiotniki odrzeczownikowe i odczasownikowe)

接尾辞語基形容詞訳
-owydomdomowy家の、家庭の
-owyzimazimowy冬の
-nywodawodny水の
-nygłódgłodny空腹の
-skimiastomiejski都市の(st -> js)
-skimorzemorski海の
-liwycierpiećcierpliwy忍耐強い
-liwywrażeniewrażliwy敏感な
-alny/-elnyjeść / czytaćjadalny / czytelny食べられる/読める
所有形容詞 -inmatkamatczyn母の(k -> cz)
指小形 -utkimałymalutkiとても小さい
強意形 prze-/arcy-pięknyprzepięknyとても美しい

複合語(złożenia i zrosty)

種類構成要素単語訳
złożenie (-o-)sam + chódsamochód車(「自ら動くもの」)
złożenie (-o-)list + nosićlistonosz郵便配達人
złożenie (-o-)woda + spadaćwodospad滝
złożenie (-o-)czas + pismoczasopismo定期刊行物、雑誌
złożenie (-o-)świat + poglądświatopogląd世界観
złożenie (-o-)krew + biegkrwiobieg血流(軟語幹 krwi-)
złożenie(数詞)trój + kąttrójkąt三角形
złożenie+接尾辞język + znawcajęzykoznawca言語学者
zrost(融合)wielka + nocWielkanocイースター(復活祭)
zrost(融合)dobra + nocdobranocおやすみなさい

ゼロ派生(derywacja paradygmatyczna)

動詞名詞訳変化
leciećlot飛行-
skoczyćskok跳ぶこと-
krzyczećkrzyk叫び声-
śpiewaćśpiew歌うこと、歌-
wybraćwybór選択o -> ó
zebraćzbiór収集e -> ゼロ、o -> ó
wjechaćwjazd入り口、車の乗り入れ口-
napić sięnapój飲み物i -> ó

例文

Polski日本語
Nauczycielka pochwaliła moje wypracowanie.その(女性の)先生は私の作文をほめた。 (-ka + wy-)
Wolność słowa jest podstawą demokracji.言論の自由は民主主義の基礎である。 (-ość)
Kupiłem dzieciom mały domek dla lalek.私は子供たちに小さなドールハウスを買ってあげた。 (指小形 -ek)
Ten listonosz przynosi pocztę codziennie rano.この郵便配達人は毎朝郵便を届ける。 (複合語)
Pisarz podpisał egzemplarze swojej nowej książki.その作家は新しい本にサインをした。 (動作主名詞 -arz)
Samochód elektryczny jest coraz popularniejszy.電気自動車はますます人気が高まっている。 (複合語)
Jej cierpliwość zaskoczyła wszystkich.彼女の忍耐強さはみんなを驚かせた。 (cierpliwy から作った -ość)
Głupota tego pomysłu była od razu widoczna.この考えの愚かさはすぐに見て取れた。 (-ota)
Czasopismo naukowe publikuje wyniki badań.その学術雑誌は研究結果を発表している。 (複合語+動詞由来名詞 badanie)
To słowo powstało przez zdrobnienie.この語は指小形化によって生まれた。 (-enie の行為名詞)

よくある間違い

  • wolnota -> wolność:形容詞からの抽象名詞は -ość を取ります。-ota は少数の閉じたグループです(głupota、prostota、ślepota)。
  • pisacz -> pisarz:「作家」は -arz です。-acz は badacz、słuchacz、gracz を作りますが、この語は作りません。
  • ptakek -> ptaszek:指小形は語幹の交替 (k -> sz) を引き起こします。変化しない語幹にそのまま付くわけではありません。
  • matkin -> matczyn:matka からの所有形容詞は k -> cz の交替を示します:matczyn(「母の」)。
  • czytacja -> czytanie:本来の動詞由来名詞は -anie/-enie/-cie です。-acja はラテン語からの借用語(organizacja、informacja)にしか付きません。
  • samchód / listnosz -> samochód、listonosz:złożenie では語幹の間に連結母音 -o- が必要です。
  • duży pies を増大形として使う -> psisko:ポーランド語には「大きい+名詞」ではなく、れっきとした増大形の接尾辞 -isko があります。
  • nauczycielina -> nauczycielka:女性の動作主を表す接尾辞は -ka であり、-ina ではありません。

ヒント

  • 見知らぬ単語に出会ったら、語基+派生辞に 分解 してみましょう。Wy-pracow-anie =「外に‐働き‐こと」=作文、bez-robot-ny =「無‐職‐の」=失業した、という具合です。長い単語のほとんどは、切り分ければ意味が透けて見えてきます。
  • 「〜さ/〜性」を表す名詞に迷ったら、-ość が一番の頼りになります。ほぼ完全に生産的で、常に女性名詞です (kość と同じ変化)。
  • 指小形は 重ねる ことができます:dom -> domek -> domeczek、一段階進むごとに、より親しみが増し、より小さくなります。各段階で交替(レッスン44)が起こることもあります。
  • 複合語では、-o- のつなぎ目 を探して、それぞれの半分を普通の単語として読んでみましょう:gwiazd-o-zbiór =「星‐集め」=星座、という具合です。
  • ゼロ派生の行為名詞では、o -> ó の交替がよく起こります:wybrać -> wybór、zebrać -> zbiór、przewieźć -> przewóz。動詞のそばに短い男性名詞があれば、ゼロ派生を疑ってみましょう。
  • 派生によってどれほど単語が長くなっても、アクセントは後ろから2番目の音節に置かれます(発音とつづりガイドの アクセント を参照):sa-mo-cho-DO-wy。