語形成(派生)
C1 Słowotwórstwo 52 / 52
要点
ポーランド語は派生によって語を作る言語です。語彙の大部分は、少数の語根にパーツを付け足して作られています。ある語を語基と派生辞(形を変える接尾辞・接頭辞・語尾)に分解できるようになると、何千もの「新しい」単語の仕組みが見えてきます。nauczyciel + -ka で女性教師、dom + -ek で小さな家、sam + o + chód で車、という具合です。この最終レッスンは主な語形成パターンの見取り図です。すべての接尾辞を教えるわけではありませんが、それらを読み解く力をつけます。
規則
派生語には必ず語基 (podstawa słowotwórcza、元になった語) と派生辞 (formant、新しい意味を担う付加部分) があります。派生辞には主に4種類あり、そのほとんどをカバーします。
- 接尾辞 (przyrostek):語幹の後に付け加えるもの。pisa-ć -> pisa-rz(「作家」)。ポーランド語の派生の主要なしくみです。
- 接頭辞 (przedrostek):前に付け加えるもの。piękny -> prze-piękny(「とても美しい」)。動詞につく場合はそれ自体が一つの大きなテーマです(レッスン45)。
- ゼロ派生辞 (formant zerowy):目に見える接辞はなく、語尾やパラダイムが変わるだけのもの。skaka-ć -> skok(「跳ぶこと」)。
- 複合 (złożenie / zrost):2つの語幹を1語にまとめるもの。woda + spadać -> wodospad(「滝」)。
派生では、つなぎ目でレッスン44の子音・母音の交替がほぼ必ず起こります。ręka -> rączka、noga -> nóżka、Bóg -> boży。
接尾辞化:主要なしくみ
接尾辞は意味を変えるだけでなく、品詞を変えることも少なくありません。生産性の高い主なグループは、動作主名詞 (-arz、-acz、-ca、-nik)、性質の抽象名詞 (-ość、-ota) と行為の抽象名詞 (-anie/-enie/-cie)、指小形 (-ek、-ka、-ik) と増大形 (-isko)、そして関係形容詞 (-owy、-ny、-ski) です。以下の表でそれぞれの完全なパターンを示します。
最も生産性の高い接尾辞:-ość
ほとんどどの形容詞も「〜さ/〜性」を表す抽象名詞に変えるには、-ość を付けます (常に女性名詞で、kość と同じ変化をします):wolny -> wolność(「自由」)、ciekawy -> ciekawość(「好奇心」)、samotny -> samotność(「孤独」)。この接尾辞はほぼ完全に生産的で、形容詞さえ分かれば名詞を作れます。
動詞由来名詞:-anie/-enie/-cie
ほとんどすべての動詞に、行為を表す動詞由来名詞(レッスン47)があります:-ać 動詞には -anie(czytać -> czytanie)、-ić/-eć 動詞には -enie(mówić -> mówienie)、短い単音節の語幹には -cie(pić -> picie)が付きます。これらは規則的で予測可能であり、ラテン語からの借用語に見られる -acja(organizacja)とは違います。
ゼロ派生(formant zerowy)
多くの行為名詞は、動詞から接尾辞をまったく付けずに作られます。あるのは男性名詞のゼロ語尾だけで、多くの場合 o -> ó の交替を伴います:lecieć -> lot、krzyczeć -> krzyk、wybrać -> wybór、zebrać -> zbiór、wjechać -> wjazd。
複合:złożenie と zrost
złożenie は、通常 -o- という連結母音を使って2つの語幹を結び付けます(list + o + nosz -> listonosz、「郵便配達人」)。語幹によっては -u-/-i-/-y- を使うもの(dwuznaczny、「あいまいな」;łamigłówka、「パズル」)や、連結母音をまったく使わないもの(trój + kąt -> trójkąt、「三角形」)もあります。zrost は、連結母音も変化もなしに、活用・格変化した2つの語をそのまま 融合 させるだけです(Wielka + noc -> Wielkanoc、「イースター」;dobra + noc -> dobranoc)。
語形と文型
動作主名詞(nazwy wykonawców)
| 接尾辞 | 語基 | 派生語 | 訳 |
|---|---|---|---|
| -arz | pisać | pisarz | 作家 |
| -arz | malować | malarz | 画家 |
| -acz | badać | badacz | 研究者 |
| -acz | słuchać | słuchacz | 聞き手 |
| -ca | kierować | kierowca | 運転手 |
| -ca | sprzedawać | sprzedawca | 売り手 |
| -nik | pracować | pracownik | 労働者、従業員 |
| -nik | rola | rolnik | 農民 |
| -ec | mądry | mędrzec | 賢者(ą -> ę、r -> rz) |
| -ista/-ysta | pianino | pianista | ピアニスト |
女性形(nazwy żeńskie)
| 語基(男性形) | 女性形 | 訳 | 派生辞 |
|---|---|---|---|
| nauczyciel | nauczycielka | (女性の)教師 | -ka |
| student | studentka | (女性の)学生 | -ka |
| Polak | Polka | ポーランド人女性 | -ka(k が脱落) |
| pisarz | pisarka | (女性の)作家 | -ka |
| mistrz | mistrzyni | (女性の)チャンピオン | -yni |
| gospodarz | gospodyni | 女主人、女将 | -yni(不規則) |
| bóg | bogini | 女神 | -ini (ó -> o) |
抽象名詞(nazwy cech i czynności)
| 接尾辞 | 語基 | 派生語 | 訳 |
|---|---|---|---|
| -ość | wolny | wolność | 自由 |
| -ość | ciekawy | ciekawość | 好奇心 |
| -ość | wdzięczny | wdzięczność | 感謝 |
| -ota | głupi | głupota | 愚かさ |
| -ota | prosty | prostota | 単純さ |
| -stwo/-ctwo | bogaty | bogactwo | 富 |
| -ństwo | dziecko | dzieciństwo | 子供時代 |
| -izna | biały | bielizna | リネン類、下着 |
| -anie | czytać | czytanie | 読書 |
| -enie | tłumaczyć | tłumaczenie | 翻訳 |
| -cie | pić | picie | 飲むこと |
| -unek | rysować | rysunek | 絵を描くこと |
| -unek | kierować | kierunek | 方向 |
指小形(zdrobnienia)と増大形(zgrubienia)
| 語基 | 指小形 | 二重指小形 | 増大形 | 訳 |
|---|---|---|---|---|
| dom | domek | domeczek | domisko | 家 |
| kot | kotek | koteczek | kocisko | 猫 |
| ręka | rączka | - | - | 手(k -> cz) |
| noga | nóżka | - | nożysko | 脚(o -> ó、g -> ż) |
| pies | piesek | - | psisko | 犬 |
| chłop | chłopek | - | chłopisko | 男、農夫 |
| córka | córeczka | - | - | 娘 |
指小形は小ささや親しみを付け加え (-ek、-ik、-ka、-eczk-)、増大形 (-isko/-ysko) は大きさを付け加えます。粗野な響きになることも、逆に親愛の響きになることもあります。どちらも、つなぎ目でレッスン44の交替を引き起こします。
派生形容詞(przymiotniki odrzeczownikowe i odczasownikowe)
| 接尾辞 | 語基 | 形容詞 | 訳 |
|---|---|---|---|
| -owy | dom | domowy | 家の、家庭の |
| -owy | zima | zimowy | 冬の |
| -ny | woda | wodny | 水の |
| -ny | głód | głodny | 空腹の |
| -ski | miasto | miejski | 都市の(st -> js) |
| -ski | morze | morski | 海の |
| -liwy | cierpieć | cierpliwy | 忍耐強い |
| -liwy | wrażenie | wrażliwy | 敏感な |
| -alny/-elny | jeść / czytać | jadalny / czytelny | 食べられる/読める |
| 所有形容詞 -in | matka | matczyn | 母の(k -> cz) |
| 指小形 -utki | mały | malutki | とても小さい |
| 強意形 prze-/arcy- | piękny | przepiękny | とても美しい |
複合語(złożenia i zrosty)
| 種類 | 構成要素 | 単語 | 訳 |
|---|---|---|---|
| złożenie (-o-) | sam + chód | samochód | 車(「自ら動くもの」) |
| złożenie (-o-) | list + nosić | listonosz | 郵便配達人 |
| złożenie (-o-) | woda + spadać | wodospad | 滝 |
| złożenie (-o-) | czas + pismo | czasopismo | 定期刊行物、雑誌 |
| złożenie (-o-) | świat + pogląd | światopogląd | 世界観 |
| złożenie (-o-) | krew + bieg | krwiobieg | 血流(軟語幹 krwi-) |
| złożenie(数詞) | trój + kąt | trójkąt | 三角形 |
| złożenie+接尾辞 | język + znawca | językoznawca | 言語学者 |
| zrost(融合) | wielka + noc | Wielkanoc | イースター(復活祭) |
| zrost(融合) | dobra + noc | dobranoc | おやすみなさい |
ゼロ派生(derywacja paradygmatyczna)
| 動詞 | 名詞 | 訳 | 変化 |
|---|---|---|---|
| lecieć | lot | 飛行 | - |
| skoczyć | skok | 跳ぶこと | - |
| krzyczeć | krzyk | 叫び声 | - |
| śpiewać | śpiew | 歌うこと、歌 | - |
| wybrać | wybór | 選択 | o -> ó |
| zebrać | zbiór | 収集 | e -> ゼロ、o -> ó |
| wjechać | wjazd | 入り口、車の乗り入れ口 | - |
| napić się | napój | 飲み物 | i -> ó |
例文
| Polski | 日本語 |
|---|---|
| Nauczycielka pochwaliła moje wypracowanie. | その(女性の)先生は私の作文をほめた。 (-ka + wy-) |
| Wolność słowa jest podstawą demokracji. | 言論の自由は民主主義の基礎である。 (-ość) |
| Kupiłem dzieciom mały domek dla lalek. | 私は子供たちに小さなドールハウスを買ってあげた。 (指小形 -ek) |
| Ten listonosz przynosi pocztę codziennie rano. | この郵便配達人は毎朝郵便を届ける。 (複合語) |
| Pisarz podpisał egzemplarze swojej nowej książki. | その作家は新しい本にサインをした。 (動作主名詞 -arz) |
| Samochód elektryczny jest coraz popularniejszy. | 電気自動車はますます人気が高まっている。 (複合語) |
| Jej cierpliwość zaskoczyła wszystkich. | 彼女の忍耐強さはみんなを驚かせた。 (cierpliwy から作った -ość) |
| Głupota tego pomysłu była od razu widoczna. | この考えの愚かさはすぐに見て取れた。 (-ota) |
| Czasopismo naukowe publikuje wyniki badań. | その学術雑誌は研究結果を発表している。 (複合語+動詞由来名詞 badanie) |
| To słowo powstało przez zdrobnienie. | この語は指小形化によって生まれた。 (-enie の行為名詞) |
よくある間違い
- wolnota -> wolność:形容詞からの抽象名詞は -ość を取ります。-ota は少数の閉じたグループです(głupota、prostota、ślepota)。
- pisacz -> pisarz:「作家」は -arz です。-acz は badacz、słuchacz、gracz を作りますが、この語は作りません。
- ptakek -> ptaszek:指小形は語幹の交替 (k -> sz) を引き起こします。変化しない語幹にそのまま付くわけではありません。
- matkin -> matczyn:matka からの所有形容詞は k -> cz の交替を示します:matczyn(「母の」)。
- czytacja -> czytanie:本来の動詞由来名詞は -anie/-enie/-cie です。-acja はラテン語からの借用語(organizacja、informacja)にしか付きません。
- samchód / listnosz -> samochód、listonosz:złożenie では語幹の間に連結母音 -o- が必要です。
- duży pies を増大形として使う -> psisko:ポーランド語には「大きい+名詞」ではなく、れっきとした増大形の接尾辞 -isko があります。
- nauczycielina -> nauczycielka:女性の動作主を表す接尾辞は -ka であり、-ina ではありません。
ヒント
- 見知らぬ単語に出会ったら、語基+派生辞に 分解 してみましょう。Wy-pracow-anie =「外に‐働き‐こと」=作文、bez-robot-ny =「無‐職‐の」=失業した、という具合です。長い単語のほとんどは、切り分ければ意味が透けて見えてきます。
- 「〜さ/〜性」を表す名詞に迷ったら、-ość が一番の頼りになります。ほぼ完全に生産的で、常に女性名詞です (kość と同じ変化)。
- 指小形は 重ねる ことができます:dom -> domek -> domeczek、一段階進むごとに、より親しみが増し、より小さくなります。各段階で交替(レッスン44)が起こることもあります。
- 複合語では、-o- のつなぎ目 を探して、それぞれの半分を普通の単語として読んでみましょう:gwiazd-o-zbiór =「星‐集め」=星座、という具合です。
- ゼロ派生の行為名詞では、o -> ó の交替がよく起こります:wybrać -> wybór、zebrać -> zbiór、przewieźć -> przewóz。動詞のそばに短い男性名詞があれば、ゼロ派生を疑ってみましょう。
- 派生によってどれほど単語が長くなっても、アクセントは後ろから2番目の音節に置かれます(発音とつづりガイドの アクセント を参照):sa-mo-cho-DO-wy。