Prefijación verbal
B2 Prefiksacja czasownika 45 / 52
En resumen
El polaco forma una gran parte de sus verbos pegando un prefijo a un verbo base. Un prefijo cumple una de dos funciones: puede simplemente hacer perfectivo un verbo imperfectivo (su uso «vacío», puramente gramatical, visto en la lección 20), o puede añadir un matiz de significado real (una dirección, una fase, un grado) y crear un verbo totalmente nuevo. Cuando un prefijo cambia el significado, el polaco reconstruye el correspondiente imperfectivo con un sufijo. Aprender a leer los prefijos convierte una sola raíz como pisać en una docena de verbos predecibles.
La regla
Un prefijo (przedrostek) se antepone a un verbo. Pueden pasar dos cosas distintas.
1. El prefijo es «vacío» — solo perfectiviza
En muchos verbos comunes, un prefijo concreto no añade ningún significado nuevo: solo aporta la pareja perfectiva de un imperfectivo ya existente (lección 20). Entonces el par significa lo mismo y solo se diferencia en el aspecto:
- pisać -> napisać («escribir»)
- robić -> zrobić («hacer»)
- czytać -> przeczytać («leer»)
- jeść -> zjeść («comer»)
Aquí la base pisać ya es imperfectiva, así que no hace falta un nuevo imperfectivo. Qué prefijo es el «vacío» no se puede predecir y hay que aprenderlo verbo por verbo.
2. El prefijo es léxico — cambia el significado
Cualquier otro prefijo añadido a la misma raíz crea un verbo nuevo con su propio significado. Solo de pisać («escribir») obtienes podpisać («firmar»), przepisać («copiar»), zapisać («apuntar / matricular»), wypisać («extender / dar de alta»), opisać («describir»), y más. Cada uno es perfectivo.
Reconstruir el imperfectivo: la imperfectivización secundaria
Como un prefijo léxico produce un verbo perfectivo, el polaco necesita el imperfectivo correspondiente. Lo construye con un sufijo (casi siempre -ywać / -iwać, a veces -ać con un cambio de vocal en el tema). Esto se llama imperfectivización secundaria:
- podpisać (perf.) -> podpisywać (imperf.) «firmar»
- zapisać (perf.) -> zapisywać (imperf.)
- przerobić (perf.) -> przerabiać (imperf.) — fíjate en el cambio de tema o -> a
- zarobić (perf.) -> zarabiać (imperf.) «ganar»
Así, el ciclo completo de una raíz es: base imperf. -> prefijo = nuevo perf. -> sufijo = nuevo imperf.
Aktionsart: prefijos que añaden una fase o un grado
Más allá de la dirección, algunos prefijos marcan cuánto o qué fase de la acción — su Aktionsart (modo de acción). Son muy productivos:
- po- = un poco / durante un rato (delimitativo): poczytać «leer un rato», pospać «dormir un poco»
- za- = empezar (ingresivo): zaboleć «empezar a doler», zapłakać «echarse a llorar»
- roz- … się = echarse a / entrar en calor: rozpłakać się «echarse a llorar», rozgadać się «ponerse a hablar sin parar»
- na- … się = hasta hartarse: najeść się «comer hasta hartarse», naspać się «dormir hasta hartarse»
- do- = terminar del todo (completivo): dojeść «terminar de comer», doczytać «leer hasta el final»
- prze- = hacer de principio a fin / pasarse / rehacer: przespać noc «dormir toda la noche», przesolić «pasarse con la sal»
Formas y estructuras
Los prefijos más comunes y lo que aportan
| Prefijo | Significado típico | Ejemplo (perf.) | Traducción |
|---|---|---|---|
| na- | sobre / (vacío) / hasta hartarse | napisać | escribir |
| za- | detrás / empezar / anotar | zapisać | apuntar, matricular |
| prze- | a través / re- / pasarse | przepisać | copiar, reescribir |
| pod- | debajo / hasta / sub- | podpisać | firmar |
| od- | fuera / de vuelta / responder | odpisać | responder por escrito |
| do- | hasta / terminar del todo | dopisać | añadir por escrito |
| wy- | hacia fuera / del todo | wypisać | extender, dar de alta |
| w- | hacia dentro | wpisać | introducir, escribir (en el ordenador) |
| o-/ob- | alrededor / acerca de | opisać | describir |
| roz- | por separado / difundir | rozpisać | deletrear, anunciar |
| s-/z- | juntos / hacia abajo / (vacío) | spisać | hacer una lista, anotar |
| po- | un poco / durante un rato | popisać się | presumir |
Una raíz, muchos verbos: pisać («escribir»)
| Perfectivo | Imperfectivo secundario | Significado |
|---|---|---|
| napisać | pisać (base) | escribir (pareja vacía) |
| podpisać | podpisywać | firmar |
| przepisać | przepisywać | copiar; recetar |
| zapisać | zapisywać | apuntar; matricular; guardar (un archivo) |
| wypisać | wypisywać | extender; dar de alta |
| wpisać | wpisywać | introducir, escribir (en el ordenador) |
| dopisać | dopisywać | añadir por escrito |
| odpisać | odpisywać | responder por escrito; descontar |
| opisać | opisywać | describir |
| spisać | spisywać | hacer una lista, anotar |
Conjugar un par prefijado: podpisać (perf.) / podpisywać (imperf.)
El perfectivo se conjuga como su base pisać (terminaciones = futuro simple, lección 23); el imperfectivo secundario sigue el patrón de -uję en presente.
| podpisać (perf. = futuro) | podpisywać (imperf. = presente) | |
|---|---|---|
| ja | podpiszę | podpisuję |
| ty | podpiszesz | podpisujesz |
| on/ona/ono | podpisze | podpisuje |
| my | podpiszemy | podpisujemy |
| wy | podpiszecie | podpisujecie |
| oni/one | podpiszą | podpisują |
| pretérito (masc. sing.) | podpisałem | podpisywałem |
| pretérito (fem. sing.) | podpisałam | podpisywałam |
El mismo sistema en robić («hacer»)
| Perfectivo | Imperfectivo secundario | Significado |
|---|---|---|
| zrobić | robić (base) | hacer (pareja vacía) |
| przerobić | przerabiać | rehacer, transformar |
| zarobić | zarabiać | ganar |
| wyrobić | wyrabiać | producir; amasar |
| odrobić | odrabiać | hacer (los deberes); compensar |
| dorobić | dorabiać | hacer de más; ganar un dinero extra |
| narobić | (narabiać, raro) | hacer mucho de algo; causar |
Fíjate en el cambio de tema: todos los imperfectivos sufijados de -robić presentan o -> a (przerabiać, zarabiać, odrabiać).
Ortografía en el límite del prefijo
Cuando un prefijo terminado en consonante se encuentra con un grupo difícil de pronunciar, se inserta una -e-, y la sonoridad de z-/s- sigue al sonido siguiente (lección 44).
| Prefijo | Ante vocal/inicio simple | Ante un grupo consonántico (se inserta -e-) |
|---|---|---|
| w- / we- | wpisać | wejść (w + iść) |
| od- / ode- | odpisać | odejść, odetkać |
| roz- / roze- | rozpisać | rozejść się |
| z- / ze- / s- | zrobić (sonora), spisać (sorda) | zebrać |
Ejemplos
| Polski | Español |
|---|---|
| Musisz tu podpisać umowę. | Tienes que firmar el contrato aquí. (perf.) |
| Codziennie zapisuję wydatki w zeszycie. | Apunto mis gastos en una libreta todos los días. (imperf., hábito) |
| Przepisałem cały tekst do komputera. | Copié todo el texto en el ordenador. (perf., hecho) |
| Lekarz wypisał mnie ze szpitala. | El médico me dio de alta en el hospital. (perf.) |
| Ona ładnie opisuje swoje podróże. | Ella describe muy bien sus viajes. (imperf., general) |
| Zarabiam teraz więcej niż rok temu. | Ahora gano más que hace un año. (imperf.) |
| Dzieci odrobiły już lekcje. | Los niños ya han hecho los deberes. (perf., resultado) |
| Po obiedzie poczytam trochę gazetę. | Después de comer leeré el periódico un rato. (perf., po- = un rato) |
| Kiedy usłyszała nowinę, rozpłakała się. | Cuando oyó la noticia, se echó a llorar. (perf., roz- … się) |
| Najadłem się i nie mogę już nic zjeść. | He comido hasta hartarme y no puedo comer nada más. (perf., na- … się) |
Errores frecuentes
- Będę podpisać umowę. -> Podpiszę umowę. — un perfectivo prefijado forma su propio futuro en una sola palabra; nunca con będę.
- Codziennie przepiszę notatki. -> Codziennie przepisuję notatki. — un hábito necesita el imperfectivo secundario przepisywać, no el perfectivo.
- przerobywać -> przerabiać — el imperfectivo de przerobić usa -abiać (o -> a), no -obywać.
- zapisywam -> zapisuję — los verbos en -ywać se conjugan -uję, -ujesz en presente, no -ywam.
- napisać usado para «firmar» -> podpisać — el na- vacío solo significa «escribir»; «firmar» es el léxico pod-.
- odrobiłem lekcje dicho como hábito -> para «hago los deberes todos los días» usa odrabiam lekcje — el perfectivo marca un único conjunto terminado.
- wypisować (reconstruido a partir de wypisuję) -> wypisywać — el presente en -uję esconde el sufijo: el infinitivo es -ywać, no -ować.
Consejos
- Aprende cada verbo derivado como un par: el perfectivo + su imperfectivo en -ywać / -abiać (podpisać / podpisywać). El prefijo fija el significado, el sufijo te da la pareja del «proceso».
- Cuando encuentres un verbo prefijado nuevo, sepáralo: prefijo + raíz conocida. Wy- + pisać = «extender por escrito», do- + pisać = «añadir por escrito». El significado suele adivinarse.
- Dos reglas prácticas para el sufijo imperfectivo: por defecto usa -ywać / -iwać (presente -uję); con raíces en -obić / -orzyć espera el cambio o -> a (przerobić -> przerabiać).
- Recuerda los prefijos de fase como un pequeño conjunto: po- (un poco), za- (empezar), do- (terminar del todo), na- … się (hasta hartarse), roz- … się (echarse a). Se combinan bien con los verbos cotidianos.
- Si un verbo prefijado con «aspecto de presente» (podpiszę, przerobię) aparece donde esperarías «ahora», en realidad es el futuro — el perfectivo no tiene presente (lección 20).