Present tense of the derived binyanim (pi'el / hif'il / hitpa'el)

A2 הווה בבניינים הנגזרים 20 / 69

En resumen

Ya sabes formar el presente (binoni) de pa’al — כותב (kotev), כותבת (kotevet), כותבים (kotvim), כותבות (kotvot). Los tres binyanim derivados — פיעל (pi’el), הפעיל (hif’il) y התפעל (hitpa’el) — forman su presente del mismo modo: cuatro formas, que concuerdan en género y número únicamente, nunca en persona. Todo lo que aprendiste en la lección 6 sobre el comportamiento del binoni se aplica igual aquí.

Lo que cambia es la forma. Cada binyan derivado tiene su propio esqueleto vocálico, pero comparten un rasgo delator: toda forma de presente derivada empieza con מ (m-). Pa’al empieza por la primera consonante de la raíz (כותב); los binyanim derivados anteponen una מ (מדבר, מדליק, מתלבש). En cuanto oigas o veas esa מ, sabrás enseguida que el verbo no es pa’al. Esta lección solo cubre raíces fuertes (totalmente regulares).

La regla

  • Los tres binyanim derivados marcan el presente con un prefijo מ. Fíjate en la vocal justo después de esa מ para distinguirlos: me- es pi’el (מדבר, medaber), ma- es hif’il (מדליק, madlik), mit- es hitpa’el (מתלבש, mitlabesh). Pa’al no añade ese prefijo (un presente de pa’al solo empieza por מ cuando lo hace su propia raíz, como en מוכר (mocher, «vende»)), así que el prefijo es tu pista de reconocimiento más rápida.

  • Pi’el — el patrón meCaCeC. Inserta la raíz en me·Ca·CeC: de ד־ב־ר (d-b-r, «hablar») obtienes מדבר (medaber). El femenino singular añade ־ת (-et): מדברת (medaberet). Los plurales toman ־ים / ־ות y, igual que en pa’al, la «e» del singular desaparece: מדברים (medabrim), מדברות (medabrot). Otro ejemplo: ל־מ־ד en pi’el es מלמד (melamed, «enseña»), no el pa’al לומד (lomed, «aprende») — misma raíz, distinto binyan, distinto significado.

  • Hif’il — el patrón maCCiC, atención al femenino. De ד־ל־ק (d-l-k, «encender») el m.sg es מדליק (madlik, «enciende»). Aquí el femenino singular no lleva ־ת: termina en ־ה (-a) — מדליקה (madlika), nunca madleket. Los plurales son מדליקים (madlikim) y מדליקות (madlikot), y como la «i» tónica de hif’il es estable, nada se pierde. Del mismo modo, ר־ג־ש → מרגיש (margish, «siente»), מרגישה (margisha), מרגישים (margishim), מרגישות (margishot).

  • Hitpa’el — el patrón mitCaCeC, y tiene matiz reflexivo. De ל־ב־ש (l-b-sh, «vestir») sale מתלבש (mitlabesh, «se viste»). El femenino singular añade ־ת: מתלבשת (mitlabeshet). Los plurales pierden la «e» como en pi’el: מתלבשים (mitlabshim), מתלבשות (mitlabshot). Además, ר־ג־ש en hitpa’el es מתרגש (mitragesh, «se emociona») — mismas radicales que el hif’il מרגיש, pero distinto binyan y significado.

  • Una raíz de hitpa’el que empieza por sibilante metatiza la ת. Cuando la primera consonante radical es una sibilante — ס, שׁ, שׂ —, la ת del prefijo מת cambia de lugar con ella. Así, ש־מ־ש («usar») no es mit-shamesh sino משתמש (mishtamesh); ס־ד־ר («organizarse, arreglárselas») no es mit-sader sino מסתדר (mistader). La מ se queda en su sitio; solo la ת se desliza detrás de la sibilante. Las sibilantes צ y ז también intercambian, y la ת además cambia de sonido: מצטער (mitzta’er, «lo siente»), מזדקן (mizdaken, «envejece»).

  • Por lo demás, es lo de siempre desde la lección 6. El binoni concuerda en género y número, nunca en persona — una sola forma cubre «yo / tú / él». El pronombre sujeto sigue siendo obligatorio (אני מדבר y הוא מדבר son la misma palabra), no hay cópula, y una sola forma significa tanto «habla» como «está hablando».

Formas y estructuras

Detecta el prefijo — los tres binyanim derivados frente a pa’al (se muestra el m.sg):

BinyanPatrónPrefijoEjemplo (m.sg)
pa’alCoCeC— (ninguno)כותב (kotev) — escribir
pi’elmeCaCeCמ + eמדבר (medaber) — hablar
hif’ilmaCCiCמ + aמדליק (madlik) — encender
hitpa’elmitCaCeCמ + itמתלבש (mitlabesh) — vestirse

Pi’el (meCaCeC) — femenino singular -et, la «e» desaparece en plural:

Raízm.sgf.sgm.plf.plSignificado
ד־ב־רמדבר (medaber)מדברת (medaberet)מדברים (medabrim)מדברות (medabrot)hablar
ל־מ־דמלמד (melamed)מלמדת (melamedet)מלמדים (melamdim)מלמדות (melamdot)enseñar

Hif’il (maCCiC) — el femenino singular es -a (no -et), nada desaparece:

Raízm.sgf.sgm.plf.plSignificado
ד־ל־קמדליק (madlik)מדליקה (madlika)מדליקים (madlikim)מדליקות (madlikot)encender
ר־ג־שמרגיש (margish)מרגישה (margisha)מרגישים (margishim)מרגישות (margishot)sentir

Hitpa’el (mitCaCeC) — femenino singular -et, la «e» desaparece en plural:

Raízm.sgf.sgm.plf.plSignificado
ל־ב־שמתלבש (mitlabesh)מתלבשת (mitlabeshet)מתלבשים (mitlabshim)מתלבשות (mitlabshot)vestirse
ר־ג־שמתרגש (mitragesh)מתרגשת (mitrageshet)מתרגשים (mitragshim)מתרגשות (mitragshot)emocionarse

Hitpa’el con primera radical sibilante — la ת metatiza (מ se queda, ת se mueve detrás de la sibilante):

Raízm.sgf.sgm.plf.plSignificado
ש־מ־שמשתמש (mishtamesh)משתמשת (mishtameshet)משתמשים (mishtamshim)משתמשות (mishtamshot)usar
ס־ד־רמסתדר (mistader)מסתדרת (mistaderet)מסתדרים (mistadrim)מסתדרות (mistadrot)organizarse, arreglárselas

Ejemplos

עבריתTransliteraciónEspañol
הוא מדבר עברית.hu medaber ivrit.Él habla hebreo.
היא מדברת אנגלית.hi medaberet anglit.Ella habla inglés.
אנחנו מדברים בטלפון.anachnu medabrim ba-telefon.Estamos hablando por teléfono.
המורה מלמד מתמטיקה.ha-more melamed matematika.El profesor enseña matemáticas.
היא מדליקה אור.hi madlika or.Ella enciende una luz.
אני מדליק את המחשב.ani madlik et ha-machshev.Enciendo el ordenador. (hombre)
אני מרגיש טוב.ani margish tov.Me siento bien. (hombre)
היא מרגישה עייפה.hi margisha ayefa.Ella se siente cansada.
הילד מתלבש לבד.ha-yeled mitlabesh levad.El niño se viste solo.
הבנות מתלבשות מהר.ha-banot mitlabshot maher.Las chicas se visten deprisa.
אנחנו מתרגשים מאוד.anachnu mitragshim me’od.Estamos muy emocionados.
אני משתמש במילון.ani mishtamesh ba-milon.Uso un diccionario.
הם משתמשים במחשב.hem mishtamshim ba-machshev.Usan un ordenador.
הכל מסתדר בסוף.ha-kol mistader ba-sof.Todo se arregla al final.
את מסתדרת בעבודה?at mistaderet ba-avoda?¿Te las arreglas en el trabajo? (a una mujer)

Errores frecuentes

  • הוא דבר עברית -> הוא מדבר עברית (hu medaber ivrit) — nunca omitas la מ; todo verbo derivado en presente empieza por ella, y sin el prefijo te queda una raíz desnuda, no un verbo.
  • היא מדלקת אור -> היא מדליקה אור (hi madlika or) — el femenino singular de hif’il termina en -a (madlika), no en -et; no existe «madleket».
  • הוא מתשמש במחשב -> הוא משתמש במחשב (hu mishtamesh ba-machshev) — una raíz de hitpa’el que empieza por sibilante metatiza: la ת del prefijo intercambia lugar con la ש (mit-shamesh → mishtamesh).
  • אני מתסדר בעבודה -> אני מסתדר בעבודה (ani mistader ba-avoda) — misma metátesis con ס — la ת se cuela detrás de ella (mit-sader → mistader), nunca *mit-sader.
  • הם מדברות -> הם מדברים (hem medabrim) — el género también debe concordar: הם es masculino plural, así que toma la forma m.pl.
  • הם מדברים (medaberim) -> הם מדברים (medabrim) — en pi’el y hitpa’el la «e» del singular desaparece en plural, igual que en pa’al (kotev → kotvim); di medabrim, no medaberim.
  • אני הוא מדבר עברית -> אני מדבר עברית (ani medaber ivrit) — no hay cópula con un verbo; el binoni es todo el predicado, así que nunca metas una הוא / היא delante.

Consejos

  • La מ es tu radar. El presente de pa’al no lleva prefijo (kotev); un verbo en presente que empieza por מ es casi siempre pi’el, hif’il o hitpa’el. Fíjate en la vocal que sigue — me-, ma-, mit- — para identificar el binyan.
  • El femenino singular se divide según el binyan: pi’el y hitpa’el toman ־ת (medaberet, mitlabeshet), pero hif’il toma ־ה / -a (madlika). No los uniformes en una sola terminación.
  • Los plurales se reducen en pi’el y hitpa’el — la «e» del singular desaparece: medaber → medabrim, mitlabesh → mitlabshim. Hif’il conserva su «i»: madlik → madlikim, nada desaparece.
  • Ante un hitpa’el que empieza por sibilante (ס, שׁ, שׂ), intercambia la ת detrás de la sibilante y practica el resultado como una sola palabra: mishtamesh, mistader. Así la metátesis se vuelve automática y nunca dirás *mit-shamesh.
  • Las mismas radicales pueden vivir en distintos binyanim — ר־ג־ש da מרגיש (margish, «siente») en hif’il pero מתרגש (mitragesh, «se emociona») en hitpa’el; ל־מ־ד da en pa’al לומד (aprende) frente a pi’el מלמד (enseña). Aprende el binyan, no solo la raíz.
  • Todo lo de la lección 6 sigue vigente: concuerda solo en género y número (nunca en persona), mantén el pronombre sujeto, no uses cópula, y recuerda que una sola forma cubre tanto «habla» como «está hablando».
  • Esto es solo para raíces fuertes. Las raíces con una gutural o una radical ausente modifican estas vocales; esos patrones de raíz débil (gzarot) vienen más adelante.