Reliquias de la catarévusa y el registro formal
C1 Κατάλοιπα της καθαρεύουσας και το λόγιο ύφος 65 / 66
En resumen
Hasta 1976 Grecia mantuvo dos lenguas escritas en paralelo: la corriente δημοτική y la arcaizante καθαρεύουσα. Καθαρεύουσα perdió la partida, pero no desapareció: dejó tras de sí unas cuantas docenas de expresiones fosilizadas que cualquier hablante usa sin pensar: εν τω μεταξύ, εντάξει, τοις εκατό, δόξα τω Θεώ, ούτως ή άλλως, εκ των προτέρων.
Lo más importante que hay que saber sobre ellas: son vocabulario, no gramática. Varias contienen un dativo, un caso que el griego moderno no tiene. Memorizas toda la cadena, ortografía incluida, y nunca la desmontas para construir una nueva. No hay ninguna regla que generalizar, solo una lista que reconocer.
Sin embargo, un patrón culto sí sigue siendo productivo, y no es el dativo: el genitivo culto (είναι της μόδας, είμαι της άποψης ότι, βιβλίο 300 σελίδων, του χρόνου). Esa parte sí puedes usarla con creatividad. Todo lo demás en esta página es una pieza de museo que resulta estar en circulación diaria.
La regla
1. Los fósiles de dativo son inanalizables. El griego moderno tiene cuatro casos (ονομαστική, γενική, αιτιατική, κλητική). El dativo murió hace siglos. Lo que sobrevivió es un conjunto cerrado de locuciones adverbiales, la mayoría con εν, en las que se pueden ver terminaciones de dativo antiguas (-ω, -ει, -η, -οις) y el artículo de dativo antiguo (τω, τη, τοις). Son inertes: no puedes cambiar el sustantivo, añadir un adjetivo ni copiar el patrón sobre una palabra nueva. «Εν τω μεταξύ» es una sola palabra con espacios dentro.
2. Los fósiles adverbiales con εκ / εξ / ως, y los adverbios fosilizados en -ως, se comportan igual. εκ των προτέρων, εξ αρχής, ως εκ τούτου, ούτως ή άλλως. El caso que sigue a εκ / εξ es un genitivo real, así que estos resultan menos ajenos — ως puede llevar en su lugar un acusativo (ως επί το πλείστον), y un par de adverbios como ούτως ή άλλως no lleva caso alguno —, pero todos siguen siendo cadenas fijas, y el artículo que llevan dentro no se puede omitir ni cambiar.
3. Lo que eliges es el registro, no el significado. La mayoría de los fósiles tienen un gemelo demótico llano (διότι / γιατί, άνευ / χωρίς). El par significa lo mismo; elegir el miembro culto le dice al oyente algo sobre la situación —un documento, un boletín informativo, una conferencia— o, en el habla informal, que estás siendo deliberadamente grandilocuente por efecto.
4. El genitivo culto está vivo. A diferencia del dativo, el genitivo es un miembro de pleno derecho del sistema de casos moderno, y las construcciones cultas que se apoyan en él son productivas:
- genitivo predicativo — un grupo nominal en genitivo como complemento de είμαι: «Είναι της μόδας», «Είμαι της ίδιας γνώμης», «Δεν είναι της προκοπής».
- genitivo descriptivo / de medida — «βιβλίο τριακοσίων σελίδων», «παιδί δέκα ετών», «μιας ώρας δρόμος».
- genitivo temporal — «του χρόνου» (el año que viene), «των Χριστουγέννων», «από Δευτέρας έως Παρασκευής».
- genitivo subjetivo frente a objetivo — «η αγάπη της μητέρας» es ambiguo exactamente igual que el amor de la madre en español: ella ama (subjetivo), o a ella la aman (objetivo). El griego desambigua sacando el objeto del genitivo: «η αγάπη για τη μητέρα», «η αγάπη προς τη μητέρα».
5. Nunca mezcles registros dentro de una misma frase. Un conector de la καθαρεύουσα en medio de una charla informal se oye como pomposo o irónico — y los hablantes cultos lo usan precisamente para esa broma.
Formas y estructuras
Fósiles de dativo — aprende cada uno como una sola palabra
| Fósil | Significado | Registro / nota |
|---|---|---|
| εν τω μεταξύ | mientras tanto | totalmente neutro, cualquier registro |
| εν πάση περιπτώσει | en cualquier caso, de todos modos | neutro, muy frecuente |
| εν μέρει | en parte | de neutro a formal |
| εν τέλει | al final, en definitiva | algo formal, escrito |
| εν γένει | en general | formal |
| εν ολίγοις | en suma | formal, escrito |
| εν προκειμένω | en el caso que nos ocupa | jurídico, administrativo |
| εν αγνοία μου | sin que yo lo supiera | neutro |
| εν λευκώ | incondicionalmente, carta blanca | neutro (υπογράφω εν λευκώ) |
| εν ψυχρώ | a sangre fría | neutro, estilo periodístico |
| εν τάξει → εντάξει | bien, de acuerdo | cotidiano, escrito como una sola palabra |
| τοις εκατό | por ciento | neutro (también τα εκατό / στα εκατό) |
| τοις μετρητοίς | en efectivo; a valor nominal | ligeramente formal |
| δόξα τω Θεώ | gracias a Dios | cotidiano, hablado |
| βάσει (+ gen.) | sobre la base de | formal (véase la lección 63) |
| φύσει | por naturaleza | formal, escrito |
| εντούτοις | no obstante | formal, escrito (εν + dativo fosilizado τούτοις) |
El artículo de dativo que llevan dentro también está fosilizado: τω (masc./neutro sing.), τη (fem. sing.), τοις (masc./neutro pl.), ταις (fem. pl.). Reconócelos; nunca produzcas otros nuevos.
Fósiles adverbiales con εκ, εξ, ως, y adverbios en -ως
| Fósil | Significado | Registro / nota |
|---|---|---|
| ούτως ή άλλως | de todos modos, en cualquier caso | totalmente neutro, hablado |
| εκ των προτέρων | de antemano, con antelación | neutro |
| εκ των υστέρων | en retrospectiva, a posteriori | neutro |
| εξ αρχής | desde el principio | neutro |
| εξ ολοκλήρου | por entero, totalmente | formal |
| εξ ορισμού | por definición | formal |
| εκ νέου | de nuevo, otra vez | formal (= πάλι) |
| εκ πρώτης όψεως | a primera vista | formal |
| ως επί το πλείστον | en su mayor parte | formal, escrito |
| ως εκ τούτου | por consiguiente, por lo tanto | formal, escrito |
| εξάλλου | además, al fin y al cabo | neutro |
εξ no es más que la forma que toma εκ ante vocal — no es una palabra elidida, así que nunca lleva apóstrofo.
El genitivo culto vivo
| Patrón | Ejemplo | Traducción |
|---|---|---|
| είμαι + genitivo (predicativo) | Είναι της μόδας. | Está de moda. |
| είμαι της άποψης / γνώμης ότι | Είμαι της γνώμης ότι φταίει. | Soy de la opinión de que él tiene la culpa. |
| sustantivo + genitivo de medida | ένα βιβλίο τριακοσίων σελίδων | un libro de trescientas páginas |
| edad | ένα παιδί δέκα ετών (καθημ. δέκα χρονών) | un niño de diez años |
| distancia / duración | μιας ώρας δρόμος | un trayecto de una hora |
| evaluativo (coloquial) | Δεν είναι της προκοπής. | No sirve para nada. |
| genitivo temporal | Του χρόνου θα δούμε. | El año que viene ya veremos. |
| genitivo temporal (fiesta, día de la semana) | των Χριστουγέννων, από Δευτέρας έως Παρασκευής | en Navidad; de lunes a viernes |
Genitivo subjetivo frente a objetivo
| Frase | Lectura subjetiva | Lectura objetiva | Alternativa sin ambigüedad |
|---|---|---|---|
| η αγάπη της μητέρας | la madre ama | a la madre la aman | η αγάπη για τη μητέρα |
| ο φόβος του θανάτου | - | miedo a la muerte | (solo objetiva) |
| η άφιξη του τρένου | el tren llega | - | (solo subjetiva) |
| η κριτική του σκηνοθέτη | el director critica | al director lo critican | η κριτική προς τον σκηνοθέτη |
Dos paradigmas completos detrás de los patrones anteriores
ο χρόνος (tiempo, año) — origen del genitivo temporal «του χρόνου»:
| Πτώση | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|
| Ονομαστική | ο χρόνος | οι χρόνοι |
| Γενική | του χρόνου | των χρόνων |
| Αιτιατική | τον χρόνο | τους χρόνους |
| Κλητική | χρόνε | χρόνοι |
En el sentido de «años», el plural corriente es neutro: τα χρόνια, genitivo των χρόνων — y la expresión de edad es «δέκα χρονών».
η άποψη (opinión, punto de vista) — un femenino culto en -η / -εις; fíjate en el desplazamiento del acento en todo el plural (άποψη → απόψεις, απόψεων):
| Πτώση | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|
| Ονομαστική | η άποψη | οι απόψεις |
| Γενική | της άποψης (λόγ. της απόψεως) | των απόψεων |
| Αιτιατική | την άποψη | τις απόψεις |
| Κλητική | άποψη | απόψεις |
Con un pronombre átono detrás, el singular proparoxítono lleva un segundo acento: η άποψή μου; el plural απόψεις es paroxítono, así que no lleva ninguno: οι απόψεις μας.
Pares de registro — el mismo significado, distinta ropa
| Corriente (δημοτική) | Culto (λόγιο) | Dónde vive el culto |
|---|---|---|
| γιατί | διότι | noticias, ensayos, discurso formal |
| χωρίς | άνευ | leyes, contratos, expresiones fijas |
| μετά | κατόπιν | escritura formal; también «después» a secas en el habla |
| πριν | προ | fechas, avisos formales |
| γι’ αυτό | ως εκ τούτου | argumentación escrita |
| όμως / ωστόσο | εντούτοις | argumentación escrita |
| πάλι | εκ νέου | comunicados |
| τώρα | επί του παρόντος | declaraciones oficiales |
| τίποτα | ουδέν | titulares, expresiones fijas |
| κανείς | ουδείς | titulares, expresiones fijas |
| αν και | μολονότι | prosa escrita |
La misma tabla, leída al revés, es un generador de bromas: soltar «ουδέν σχόλιον» o «ως εκ τούτου, αποχωρώ» en una conversación sobre fútbol es una forma habitual de sonar falsamente solemne, y todo el mundo capta la ironía.
Ejemplos
| Ελληνικά | Español |
|---|---|
| Εν τω μεταξύ, ετοίμασε τα χαρτιά σου. | Mientras tanto, prepara tus papeles. |
| Εν πάση περιπτώσει, δεν αλλάζει τίποτα. | En cualquier caso, nada cambia. |
| Όλα εντάξει με τη μετακόμιση; | ¿Va todo bien con la mudanza? |
| Ο πληθωρισμός έπεσε κατά τρία τοις εκατό. | La inflación bajó un tres por ciento. |
| Δόξα τω Θεώ, όλοι γύρισαν σπίτι. | Gracias a Dios, todos llegaron a casa. |
| Η άποψή μου δεν άλλαξε: ούτως ή άλλως θα φύγουμε. | Mi opinión no ha cambiado: nos vamos de todos modos. |
| Το κατάλαβα μόνο εκ των υστέρων. | Solo lo entendí en retrospectiva. |
| Πλήρωσα το ξενοδοχείο εκ των προτέρων. | Pagué el hotel por adelantado. |
| Ως εκ τούτου, η συνεδρίαση αναβάλλεται. | Por consiguiente, la reunión se aplaza. |
| Τα φαρδιά παντελόνια είναι πάλι της μόδας. | Los pantalones anchos están de moda otra vez. |
| Είμαι της άποψης ότι πρέπει να περιμένουμε. | Soy de la opinión de que deberíamos esperar. |
| Μου χάρισε ένα βιβλίο τετρακοσίων σελίδων. | Me regaló un libro de cuatrocientas páginas. |
| Του χρόνου θα μένουμε στη Θεσσαλονίκη. | El año que viene estaremos viviendo en Salónica. |
Errores frecuentes
- εν το μεταξύ -> εν τω μεταξύ — τω es un artículo de dativo fosilizado; el moderno το nunca aparece dentro de esta expresión, así que guarda toda la cadena como una sola unidad.
- τις εκατό -> τοις εκατό — τοις es el artículo de dativo plural fosilizado; τις es el acusativo femenino plural moderno y no tiene nada que ver con los porcentajes.
- εν τη πόλει μας, εν τω σπιτιώ -> στην πόλη μας, στο σπίτι — el dativo está muerto, así que puedes citar las expresiones supervivientes, pero nunca acuñar otras nuevas.
- δόξα το Θεό -> δόξα τω Θεώ — «modernizar» los casos dentro de un fósil no lo hace más demótico, solo lo hace incorrecto.
- εξ’ αρχής -> εξ αρχής — εξ es la forma plena de εκ ante vocal, no una palabra elidida, así que no lleva apóstrofo.
- ούτως ή άλλος -> ούτως ή άλλως — ambos miembros son adverbios en -ως; άλλος es el adjetivo «otro» y no puede aparecer aquí.
- Όλα εν τάξει; -> Όλα εντάξει; — como palabra corriente para «bien, de acuerdo» se ha fundido en una sola palabra; la grafía en dos palabras pertenece a la escritura formal y legalista.
- Είμαι της άποψη ότι φταίει. -> Είμαι της άποψης ότι φταίει. — el genitivo predicativo necesita un genitivo realmente flexionado, no el nominativo a secas.
- Δεν ήρθα διότι βαριόμουν, ρε συ. -> Δεν ήρθα γιατί βαριόμουν, ρε συ. — un solo registro por frase; διότι junto a ρε συ se lee como parodia, no como esmero.
Consejos
- Aplica la prueba de la sustitución: si no puedes cambiar ni una sola palabra dentro de la expresión (*εν τω μικρώ μεταξύ), es un fósil — archívalo en tu cuaderno de vocabulario, no en tus apuntes de gramática.
- Aprende cada fósil con su ortografía y sus acentos como un bloque único; no hay ninguna regla de la que reconstruirlo, ni ninguna regla que te proteja si lo escribes mal.
- Los fósiles son, ante todo, para reconocerlos. εν τω μεταξύ, εντάξει, τοις εκατό, ούτως ή άλλως y δόξα τω Θεώ son seguros de usar en cualquier parte; el resto es mejor reservarlos para la escritura hasta que hayas oído usarlos a griegos.
- Calcula, como mucho, un conector culto por párrafo hablado. Dos seguidos y suenas a nota de prensa; tres y suenas a sketch cómico — precisamente por eso los griegos lo hacen a propósito.
- La parte productiva de esta lección es el genitivo, no el dativo. Practica «είμαι της άποψης ότι…», «είναι της μόδας», «βιβλίο διακοσίων σελίδων», «του χρόνου» — estas sí puedes construirlas tú mismo.
- Cuando un genitivo se pueda leer de dos maneras, sálvalo con για o προς: «η κριτική προς την κυβέρνηση» solo puede ser objetivo.
- Recuerda el segundo acento cuando un clítico sigue a una palabra proparoxítona: η άποψή μου, το πρόγραμμά μας, ο δάσκαλός του.