Με λίγα λόγια

Μια υποθετική πρόταση συνδέει μια υπόθεση («αν…») με μια απόδοση («τότε…»). Τα πολωνικά τις ταξινομούν ανάλογα με το πόσο πιθανή είναι η υπόθεση. Μια πραγματική υπόθεση (μπορεί κάλλιστα να συμβεί) χρησιμοποιεί απλό jeśli / jeżeli συν ένα κανονικό ρήμα σε οριστική. Μια μη πραγματική υπόθεση (δεν ισχύει ή δεν ίσχυε) χρησιμοποιεί το gdyby συν τους τύπους της υποθετικής έγκλισης που έμαθες στο μάθημα 37. Το να βρεις το σωστό ζευγάρι — ποιος σύνδεσμος, ποιος ρηματικός τύπος — είναι όλη η τέχνη εδώ.

Ο κανόνας

Κάθε υποθετική πρόταση έχει δύο προτάσεις: την πρόταση της υπόθεσης (η πρόταση του «αν», λέγεται poprzednik) και την πρόταση της απόδοσης (η κύρια πρόταση, następnik). Τα πολωνικά τις ομαδοποιούν σε δύο μεγάλες οικογένειες.

Τύπος 1 — πραγματικές/ανοιχτές υποθέσεις (jeśli, jeżeli, gdy)

Η υπόθεση είναι πραγματικά πιθανή. Εισήγαγέ την με jeśli ή jeżeli (εναλλάξιμα· το jeżeli είναι λίγο πιο επίσημο), ή με gdy («όταν/αν») για κάτι αναμενόμενο. Και οι δύο προτάσεις παίρνουν την κανονική οριστική — συνηθέστερα τον μέλλοντα (μαθήματα 22–23), γιατί μια υπόθεση συνήθως δείχνει προς το μέλλον:

Jeśli + οριστική μέλλοντα/ενεστώτα, (to) + μέλλοντας / προστακτική / ενεστώτας

• Jeśli będę miał czas, (to) przyjdę. — Αν έχω χρόνο, θα έρθω.
• Jeżeli pada, zostajemy w domu. — Αν βρέχει, μένουμε σπίτι.

Πρόσεξε την αναντιστοιχία χρόνου με τα αγγλικά: τα πολωνικά λένε τον μέλλοντα και στις δύο προτάσεις (będę miał… przyjdę), ενώ τα αγγλικά κρατούν την πρόταση του «αν» σε ενεστώτα («if I have time»).

Τύπος 2 — μη πραγματικές υποθέσεις ενεστώτα/μέλλοντα (gdyby)

Η υπόθεση είναι αντίθετη με την πραγματικότητα τώρα, ή καθαρά υποθετική. Εισήγαγέ την με το gdyby, που είναι κυριολεκτικά gdy + by — άρα περιέχει ήδη το υποθετικό μόριο. Και οι δύο προτάσεις μπαίνουν στην υποθετική έγκλιση: η πρόταση του «αν» είναι gdyby + μορφή σε -ł (το by βρίσκεται μέσα στο gdyby και φέρει την προσωπική κατάληξη), και η πρόταση της απόδοσης είναι η πλήρης υποθετική (μορφή σε -ł + by + κατάληξη):

Gdyby + μορφή σε -ł, (to) + υποθετική (μορφή σε -ł + by + κατάληξη)

• Gdybym miał czas, (to) przyszedłbym. — Αν είχα χρόνο, θα ερχόμουν.
• Gdybyś wiedziała, na pewno byś powiedziała. — Αν ήξερες (σε γυναίκα), σίγουρα θα το έλεγες.

Επειδή το by είναι ήδη συγχωνευμένο μέσα στο gdyby, το ρήμα στην πρόταση του «αν» παραμένει μια απλή μορφή σε -ł (miał, wiedziała) — δεν προσθέτεις δεύτερο by.

Τύπος 3 — μη πραγματικές υποθέσεις παρελθόντος

Η υπόθεση ήταν αντίθετη με την πραγματικότητα στο παρελθόν («αν είχα κάνει…, θα είχα κάνει…»). Τα επίσημα/λόγια πολωνικά έχουν μια ειδική παρελθοντική υποθετική (tryb przypuszczający przeszły), χτισμένη με ένα επιπλέον był / byłby: gdybym był miał… byłbym przyszedł. Στα καθημερινά σύγχρονα πολωνικά αυτή η παρελθοντική υποθετική παραλείπεται: χρησιμοποιείς την ίδια κανονική υποθετική όπως στον Τύπο 2, και μια χρονική λέξη ή τα συμφραζόμενα δείχνουν ότι πρόκειται για παρελθόν:

• Gdybym wczoraj miał czas, przyszedłbym. — Αν είχα χρόνο χθες, θα είχα έρθει.
• (λόγιο) Gdybym był wiedział, byłbym został. — Αν το ήξερα, θα είχα μείνει.

Έτσι ένα μόνο σύνολο υποθετικών τύπων καλύπτει τόσο τη μη πραγματική υπόθεση του παρόντος όσο και του παρελθόντος· μόνο το λόγιο ύφος προσθέτει το był.

Το επαναληπτικό «to» και η σειρά λέξεων

Η πρόταση της απόδοσης συχνά ανοίγει με το to («τότε»), ειδικά όταν προηγείται η πρόταση του «αν»: Jeśli chcesz, to chodźmy. Είναι προαιρετικό αλλά πολύ φυσικό. Οποιαδήποτε από τις δύο προτάσεις μπορεί να προηγηθεί· όταν προηγείται η πρόταση της απόδοσης, παράλειψε το to: Przyszedłbym, gdybym miał czas. Θυμήσου τον κανόνα των εγκλιτικών από το μάθημα 37 — το by δεν προσκολλάται ποτέ στο nie: gdyby nie padało (όχι gdyby niby…), nie przyszedłbym (όχι niebym przyszedł).

Τύποι και δομές

Οι τρεις τύποι με μια ματιά:

Ο τύπος 2 αναλυτικά — mieć («έχω») στην πρόταση του «αν», przyjść («έρχομαι») στην απόδοση (η προσωπική κατάληξη κάθεται πάνω στο gdyby και πάνω στο by):

Πού προσγειώνεται η κινητή κατάληξη — μπορεί να κάθεται πάνω στο gdyby ή να μεταπηδά σε άλλη πρώιμη λέξη, αλλά εμφανίζεται μία φορά ανά πρόταση:

Πραγματική έναντι μη πραγματικής, η ίδια ιδέα:

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• Jeśli miałbym czas, przyszedłbym -> Gdybym miał czas, przyszedłbym — μια μη πραγματική υπόθεση παίρνει gdyby, όχι jeśli + by· το jeśli μένει με την απλή οριστική.
• Gdybym miałbym czas… -> Gdybym miał czas… — το by βρίσκεται ήδη μέσα στο gdyby· το ρήμα κρατάει γυμνή μορφή σε -ł, ποτέ δεύτερο by.
• Jeśli mam czas, przyjdę (για ένα σχέδιο του μέλλοντος) -> Jeśli będę miał czas, przyjdę — ο ενεστώτας ακούγεται στον ανεπίσημο λόγο, αλλά τα πρότυπα πολωνικά βάζουν και την πρόταση του «αν» στον μέλλοντα όταν όλη η πρόταση αφορά το μέλλον.
• Gdyby ja wiedziałem -> Gdybym wiedział — η προσωπική κατάληξη συγχωνεύεται με το gdyby (gdybym)· μην προσθέτεις μια περιττή αντωνυμία για να τη μεταφέρει.
• niebym przyszedł / gdyby nie by padało -> nie przyszedłbym / gdyby nie padało — το by δεν κολλάει ποτέ στο nie.
• Gdybym miał czas, przyjdę -> Gdybym miał czas, przyszedłbym — μην ανακατεύεις τις οικογένειες: μια μη πραγματική πρόταση «αν» χρειάζεται μια μη πραγματική (υποθετική) απόδοση, όχι απλό μέλλοντα.

Συμβουλές

• Δύο πόρτες, μία ερώτηση: είναι η υπόθεση πραγματικά πιθανή; Ναι -> jeśli / jeżeli + οριστική (Τύπος 1). Όχι / υποθετικά -> gdyby + υποθετική (Τύπος 2/3).
• gdyby = gdy + by, άρα το by έχει ήδη «ξοδευτεί» — το ρήμα της πρότασης του «αν» είναι μια απλή παρελθοντική μορφή σε -ł (gdybym miał), η πρόταση της απόδοσης φέρει το δικό της by (przyszedłbym).
• Κράτα και τις δύο προτάσεις στην ίδια οικογένεια: πραγματικό «αν» -> πραγματική απόδοση· μη πραγματικό «αν» -> μη πραγματική απόδοση. Ένα «αν» σε μέλλοντα ταιριάζει με απόδοση σε μέλλοντα/προστακτική· ένα gdyby ταιριάζει με απόδοση σε υποθετική.
• Τα σύγχρονα πολωνικά χρησιμοποιούν ένα μόνο σύνολο υποθετικών τύπων και για το «θα» και για το «θα είχα»· πρόσθεσε μια χρονική λέξη (wczoraj, wtedy) για την ανάγνωση του παρελθόντος και παράλειψε το λόγιο był.
• Το to είναι φίλος σου: η προσθήκη του μετά την πρόταση του «αν» (Jeśli…, to…) ακούγεται ιδιωματική και δείχνει πού αρχίζει η απόδοση.
• Η δοκιμή του αρσενικοπροσωπικού πληθυντικού ισχύει και εδώ: μια ομάδα με έστω έναν άντρα -> -liby (przyszliby)· μόνο γυναίκες/πράγματα -> -łyby (przyszłyby).