Με λίγα λόγια

Η προστακτική (tryb rozkazujący) είναι η έγκλιση των προσταγών, των αιτημάτων, των συμβουλών και των οδηγιών: Czytaj! (Διάβασε!), Zamknij okno! (Κλείσε το παράθυρο!), Bądźmy cierpliwi. (Ας είμαστε υπομονετικοί.). Τα πολωνικά έχουν άμεσους μονολεκτικούς τύπους μόνο για τρία πρόσωπα — ty, my, wy — και σχηματίζουν τα υπόλοιπα πρόσωπα (το γ’ πρόσωπο, και την ευγενική προσταγή με pan/pani) με το μόριο niech. Δύο πράγματα το κάνουν χαρακτηριστικά πολωνικό: το σχηματίζετε από το θέμα του ενεστώτα/μέλλοντα, όχι από το απαρέμφατο, και η επιλογή του ποιού ενεργείας αλλάζει τη σημασία — και αντιστρέφεται εντελώς στην άρνηση.

Ο κανόνας

Η προστακτική εκφράζει διαταγές, αιτήματα και ενθάρρυνση. Όπως οι περισσότερες γλώσσες, παραλείπει την αντωνυμία-υποκείμενο, αλλά σε αντίθεση με τα αγγλικά ξεχωρίζει τον ενικό από τον πληθυντικό αποδέκτη και σας επιτρέπει ακόμη και να συμπεριλάβετε τον εαυτό σας (my = «ας…»).

Σχηματίζεται από το θέμα του ενεστώτα

Η βάση της προστακτικής δεν είναι το απαρέμφατο. Πάρτε το γ’ πρόσωπο πληθυντικού του ενεστώτα (για τα εξακολουθητικά ρήματα) ή του απλού μέλλοντα (για τα συνοπτικά ρήματα), αφαιρέστε την κατάληξη -ą, και ό,τι απομένει είναι ο τύπος του ty:

• oni czytają -> czytaj (διάβασε!)
• oni piszą -> pisz (γράψε!)
• oni mówią -> mów (μίλα!)

Έπειτα, οι άλλοι δύο τύποι είναι εντελώς κανονικοί:

• my = τύπος ty + -my: czytajmy (ας διαβάσουμε)
• wy = τύπος ty + -cie: czytajcie (διαβάστε! — σε πολλά πρόσωπα ή στον ευγενικό πληθυντικό)

Τα πρόσωπα με niech: α’ εν., γ’ εν., γ’ πληθ.

Δεν υπάρχουν γυμνοί μονολεκτικοί τύποι για το ja, τα on/ona/ono ή τα oni/one. Τους σχηματίζετε με το niech («ας…») συν τον συνηθισμένο τύπο του ενεστώτα/μέλλοντα:

• niech + α’ εν. -> Niech pomyślę. (Ας σκεφτώ.)
• niech + γ’ εν. -> Niech zrobi to sam. (Ας το κάνει μόνος του.)
• niech + γ’ πληθ. -> Niech wejdą. (Ας μπουν.)

Αυτό το ίδιο niech δίνει την ευγενική προσταγή με pan / pani / państwo (Μάθημα 8): Niech pan usiądzie. (Καθίστε, παρακαλώ, κύριε.), Niech pani poczeka. (Περιμένετε, παρακαλώ, κυρία.). Ένα ακόμη πιο ουδέτερο ευγενικό αίτημα είναι το proszę + απαρέμφατο: Proszę wejść. (Περάστε, παρακαλώ.), Proszę usiąść. (Καθίστε, παρακαλώ.).

Ποιόν ενεργείας: η επιλογή που κρύβει τη σημασία

Επειδή τα πολωνικά έχουν ποιόν ενεργείας (Μάθημα 20), η ίδια προσταγή έχει δύο τύπους:

• Η συνοπτική προστακτική = κάντε το μία φορά, μέχρι τέλους: Zamknij okno! (Κλείσε το παράθυρο — τώρα.)
• Η εξακολουθητική προστακτική = κάντε το συνήθως / συνεχώς / γενικά, ή είναι μια πρόσκληση να ξεκινήσετε: Zamykaj okno na noc. (Κλείνε το παράθυρο το βράδυ — κατά κανόνα.)

Ένας κανόνας δεν συζητείται: οι αρνητικές προσταγές (απαγορεύσεις) παίρνουν κανονικά την εξακολουθητική, όποια κι αν είναι η καταφατική. Zrób to! (συνοπτ.) αλλά Nie rób tego! (εξακολ., όχι nie zrób). Μια συνοπτική αρνητική προστακτική υπάρχει μόνο ως προειδοποίηση («πρόσεχε μη…»): Nie spóźnij się! (Μην αργήσεις!).

Μόρια μαλάκυνσης και ενίσχυσης

Ο προφορικός λόγος προσθέτει μικρά μόρια. Το -że / -ż, προσαρτημένο στο ρήμα, δείχνει ανυπομονησία ή παρότρυνση: Chodźże! (Έλα επιτέλους!), Powiedzże coś! (Πες κάτι επιτέλους!). Το no μαλακώνει ή καλοπιάνει: Chodź no tu. (Έλα εδώ, σε παρακαλώ.).

Τύποι και δομές

Κανονικός σχηματισμός — ενεστώτας γ’ πληθ. -> οι τρεις τύποι της προστακτικής:

Δύο ορθογραφικά σημεία φαίνονται παραπάνω: το robić -> rób δείχνει την ανύψωση o -> ó στην πλέον κλειστή συλλαβή (διατηρείται παντού: róbmy, róbcie)· και τα ρήματα σε -nąć προσθέτουν -nij όταν το γυμνό θέμα θα σχημάτιζε δύσκολο σύμπλεγμα (zamkn- -> zamknij), το ίδιο και ciągnąć -> ciągnij, biegnąć -> biegnij.

Συχνές ανώμαλες προστακτικές (μάθετέ τις απέξω):

Το πλήρες σύστημα των έξι προσώπων (γυμνοί τύποι για ty/my/wy, niech για τα υπόλοιπα), όπως φαίνεται με το zrobić (συνοπτ., κάνω):

Ποιόν ενεργείας και άρνηση με μια ματιά:

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• czytać! (με χρήση του απαρεμφάτου) -> czytaj! — η προσταγή σχηματίζεται από το θέμα του ενεστώτα, όχι από το απαρέμφατο.
• Niech on zrobić to. -> Niech on to zrobi. — μετά το niech χρησιμοποιείτε προσωπικό τύπο ενεστώτα/μέλλοντα, ποτέ το απαρέμφατο.
• Nie zrób tego! -> Nie rób tego! — μια απλή απαγόρευση παίρνει την εξακολουθητική, όχι τη συνοπτική.
• Zamykaj okno! με τη σημασία μιας γρήγορης ενέργειας -> Zamknij okno! — για μία μεμονωμένη ολοκληρωμένη πράξη χρησιμοποιήστε τη συνοπτική.
• robmy, robcie -> róbmy, róbcie — η ανύψωση o -> ó του rób διατηρείται σε όλους τους τύπους του.
• zamknij, αν σχηματιζόταν ως zamkń -> zamknij — τα ρήματα σε -nąć χρειάζονται το ένθετο -nij.
• Usiądź pan. -> Niech pan usiądzie. / Proszę usiąść. — οι ευγενικές προσταγές χρησιμοποιούν niech + pan/pani ή proszę + απαρέμφατο, όχι έναν γυμνό τύπο ty απευθυνόμενο σε pan (αυτό ακούγεται απότομο).

Συμβουλές

• Συνταγή δύο βημάτων για κάθε κανονικό ρήμα: βρείτε το oni (γ’ πληθ.), κόψτε το -ą, και έχετε το ty· προσθέστε -my / -cie για τα άλλα δύο πρόσωπα.
• Θυμηθείτε τον διαχωρισμό: ty / my / wy είναι μία λέξη· ja / on / ona / oni περνούν όλα μέσα από το niech.
• Το ποιόν ενεργείας είναι σημασία, όχι διακόσμηση: συνοπτικό = τελείωσέ το τώρα, εξακολουθητικό = συνέχισε να το κάνεις / κάν’ το ως συνήθεια — και άρνηση = εξακολουθητικό σχεδόν πάντα.
• Η καθημερινή ευγενική προστακτική είναι proszę + απαρέμφατο (Proszę wejść.)· ο τύπος niech pan / pani είναι λίγο πιο άμεσος και προσωπικός.
• Γλώσσα πινακίδων: Nie palić!, Nie wychylać się! — οι δημόσιες απαγορεύσεις σε πινακίδες χρησιμοποιούν το γυμνό απαρέμφατο, μια πάγια συντόμευση για την προστακτική.
• Ακούστε το μόριο -że (chodźże, dajże) σαν «έλα, …» — προσθέτει παρότρυνση, όχι νέο τύπο.