Με λίγα λόγια

Η σειρά λέξεων στα πολωνικά είναι διάσημη για το ότι είναι «ελεύθερη» — επειδή οι πτωτικές καταλήξεις μεταφέρουν τη γραμματική, μπορείτε να μετακινείτε ολόκληρες φράσεις για έμφαση. Ένα μικρό σύνολο λέξεων όμως, οι κλιτικοί τύποι, δεν είναι καθόλου ελεύθερο: στηρίζονται σε μια γειτονική λέξη και υπακούν σε αυστηρούς κανόνες τοποθέτησης. Αυτό το μάθημα καλύπτει τους δύο κλιτικούς τύπους που συναντάτε συχνότερα στο επίπεδο A2 — το αυτοπαθές się και τις κινητές προσωπικές καταλήξεις παρελθοντικού (-m, -ś, -śmy, -ście) — και δείχνει πού μπορούν και πού δεν μπορούν να σταθούν.

Ο κανόνας

Ένας κλιτικός τύπος είναι μια λέξη (ή τμήμα λέξης) που δεν έχει δικό της τόνο και δεν μπορεί να σταθεί μόνη της: πρέπει να «στηρίζεται» σε μια πλήρη λέξη δίπλα της. Οι πολωνικοί κλιτικοί τύποι μοιράζονται δύο χρυσούς κανόνες: δεν μπορούν να ανοίγουν πρόταση, και αποφεύγουν την ίδια την τελευταία θέση της πρότασης όταν υπάρχει καλύτερη θέση για να σταθούν. Έλκονται προς το ρήμα και προς την αρχή της πρότασης, χωρίς όμως να είναι ποτέ η πρώτη λέξη που λέγεται.

1. Η θέση του się

Το się δηλώνει ένα αυτοπαθές ή αποθετικό ρήμα (βλ. βήμα 6). Είναι κλιτικός τύπος, οπότε:

• Δεν μπορεί να ξεκινά πρόταση: ποτέ Się boję. -> Boję się. (Φοβάμαι.)
• Προτιμά να μην τελειώνει μια πρόταση όταν το ρήμα δεν είναι στο τέλος: το Jak się nazywasz? ακούγεται πολύ πιο φυσικό από το Jak nazywasz się?
• Στέκεται δίπλα στο ρήμα, όμως σε μια ερώτηση ή μετά από μια προτασσόμενη λέξη προτιμά να πηδά μπροστά, αμέσως μετά από εκείνη την πρώτη λέξη: Czy się boisz? / Bardzo się cieszę. (Χαίρομαι πολύ.)
• Με μια ερωτηματική λέξη συνήθως προσκολλάται ακριβώς πίσω της: Czym się interesujesz? (Με τι ενδιαφέρεσαι;)
• Δύο κλιτικοί τύποι στην ίδια θέση διατηρούν σταθερή σειρά: μια σύντομη αντωνυμία δοτικής (mi, ci, mu) έρχεται πριν από το się — ποτέ Podoba się mi. -> Podoba mi się. (Μου αρέσει.) Μια μετακινημένη κατάληξη ή το by υπερισχύει και των δύο: Nie chciałoby mi się tam iść. (Δεν θα μου άρεσε να πάω εκεί.)

Έτσι το się κινείται στη ζώνη της «δεύτερης θέσης»: μετά το πρώτο τονισμένο στοιχείο, κοντά στο ρήμα, αλλά ποτέ πρώτο και σπάνια εντελώς τελευταίο.

2. Κινητές καταλήξεις παρελθοντικού χρόνου

Ο πολωνικός παρελθοντικός χρόνος σχηματίζεται από μια μορφή σε -ł συν μια προσωπική κατάληξη: robił + em -> robiłem (Έκανα). Αυτές οι καταλήξεις -(e)m, -(e)ś, -(e/i)śmy, -(e/i)ście είναι ιστορικά το κλιτικό ρήμα być, και διατηρούν μια υπερδύναμη κλιτικού τύπου: μπορούν να αποσπαστούν από το ρήμα και να μετακινηθούν πάνω σε μια προηγούμενη λέξη της πρότασης — συνήθως ένα προτασσόμενο επίρρημα, μια ερωτηματική λέξη, ή τον σύνδεσμο że.

• Προσαρτημένη (προεπιλογή): Wczoraj byłem w kinie. (Χθες ήμουν στον κινηματογράφο.)
• Μετακινημένη μπροστά: Gdzieś był? (Πού ήσουν;) = Gdzie byłeś?· Coście robili? (Τι κάνατε;) = Co robiliście?
• Πάνω στο że: Wiem, żeś przyszedł. (Ξέρω ότι ήρθες.) = …że przyszedłeś.

Το σημαντικό είναι ότι το τρίτο πρόσωπο δεν έχει κατάληξη να μετακινήσει (był, była, było, byli, były), οπότε αυτό αφορά μόνο το πρώτο και το δεύτερο πρόσωπο. Η μετακίνηση της κατάληξης είναι συνηθισμένη και ουδέτερη στον προφορικό λόγο και στις ερωτήσεις· η διατήρησή της πάνω στο ρήμα δεν είναι ποτέ λάθος.

Τύποι και δομές

Οι τέσσερις κινητές καταλήξεις παρελθοντικού

Οι σειρές του τρίτου προσώπου είναι κενές στα δεξιά, επειδή αυτοί οι τύποι δεν φέρουν προσωπική κατάληξη προς απόσπαση.

Το φωνήεν -e- εμφανίζεται μετά από σύμφωνο (byłem, byłeś)· μετά από φωνήεν πέφτει (robiłam, czytałaś).

Το υποθετικό μόριο by είναι κι αυτό κινητό

Η υποθετική κατάληξη by + αυτές οι ίδιες καταλήξεις συμπεριφέρεται με τον ίδιο τρόπο — μπορεί να μείνει πάνω στο ρήμα ή να πηδήξει μπροστά (βλ. βήμα 37):

Πού μπορεί και πού δεν μπορεί να πάει το się

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• Się nazywam Anna. -> Nazywam się Anna. — το się δεν μπορεί ποτέ να είναι η πρώτη λέξη μιας πρότασης.
• Jak nazywasz się? -> Jak się nazywasz? — μετά την ερωτηματική λέξη το się πηδά μπροστά· αν μείνει κρεμασμένο στο τέλος ακούγεται ξένο.
• Gdzie byłeś ty? (ως ουδέτερη ερώτηση) -> Gdzie byłeś? / Gdzieś był? — η κατάληξη μένει πάνω στο ρήμα ή μετακινείται στο gdzie, αλλά δεν χρειάζεστε ξεχωριστό ty.
• Coś ty robiłeś? με διπλή κατάληξη -> Coś robił? ή Co robiłeś? — μετακινήστε την κατάληξη ή κρατήστε την, ποτέ και τα δύο μαζί.
• Wiem, że przyszedłeśś. -> Wiem, że przyszedłeś / Wiem, żeś przyszedł. — η κατάληξη βρίσκεται σε ακριβώς μία θέση, όχι σε δύο.
• Bym chętnie poszedł. -> Chętnie bym poszedł. / Poszedłbym chętnie. — το by(m) είναι κι αυτό κλιτικός τύπος και δεν μπορεί ούτε αυτό να ανοίγει την πρόταση· μετά από μια λέξη που δεν είναι ρήμα γράφεται χωριστά.
• Się boisz? -> Boisz się? / Czy się boisz? — ούτε μια ερώτηση μπορεί να ξεκινά με το się: ξεκινήστε με το ρήμα, ή αφήστε το się να ακολουθεί το czy.

Συμβουλές

• Ένας κανόνας καλύπτει όλους τους πολωνικούς κλιτικούς τύπους: ποτέ πρώτο, να αποφεύγεται η τελευταία θέση, κοντά στο ρήμα. Το się, οι καταλήξεις παρελθοντικού, και το by τον υπακούν όλα.
• Σκεφτείτε την κινητή κατάληξη σαν επιβάτη: ταξιδεύει πάνω στο ρήμα ως προεπιλογή, αλλά σε μια «μπροστινή θέση» (μια ερωτηματική λέξη, ένα προτασσόμενο επίρρημα, ή το że) μετακινείται πρόθυμα εκεί: Coś kupił? = Co kupiłeś?
• Μετακινήστε την κατάληξη ή αφήστε τη — το να τη βάλετε σε δύο σημεία (coś robiłeś) είναι το κλασικό λάθος.
• Θυμηθείτε ότι το τρίτο πρόσωπο δεν έχει κατάληξη να μετακινήσει: τα był, była, byli δεν αλλάζουν ποτέ, οπότε η κινητικότητα αφορά μόνο το πρώτο/δεύτερο πρόσωπο.
• Όταν μια πρόταση ξεκινά με το αυτοπαθές ρήμα, το się απλώς το ακολουθεί (Boję się)· μόνο όταν κάτι άλλο έρχεται πρώτο, το się γλιστράει πίσω από εκείνη την πρώτη λέξη.
• Το να διατηρείτε κάθε κατάληξη κολλημένη στο ρήμα της είναι πάντα γραμματικά ασφαλές — οι κινητές εκδοχές απλώς ακούγονται πιο ιδιωματικές στον καθημερινό λόγο και στις ερωτήσεις.