Με λίγα λόγια

Τα Αραβικά δεν είναι γλώσσα που τη γράφετε όπως τη μιλάτε. Κάθε Άραβας ζει ταυτόχρονα με δύο μορφές της. Το الفُصْحى — τα λογοτεχνικά αραβικά, η φούσχα, MSA — είναι η γραπτή και επίσημη γλώσσα: βιβλία, εφημερίδες, ιστοσελίδες, συμβόλαια, πινακίδες, σχολείο, το δελτίο ειδήσεων, το κήρυγμα της Παρασκευής, η πανεπιστημιακή διάλεξη, κάθε εξέταση που έχει ποτέ τεθεί. Το العامِّيَّة είναι η γλώσσα που οι άνθρωποι μιλούν στην πράξη — στο σπίτι, στο ταξί, με φίλους — και αλλάζει από χώρα σε χώρα. Οι γλωσσολόγοι ονομάζουν αυτή τη διάταξη διγλωσσία, και τα Αραβικά είναι το παράδειγμα που αναφέρουν πάντα.

Αυτό το μάθημα είναι προσανατολισμός, όχι μορφολογία· δεν υπάρχει τίποτα εδώ για να κλίνετε. Αυτό που πρέπει να πάρετε μαζί σας είναι τι καλύπτει το الفُصْحى, τι δεν καλύπτει, πόσο απέχουν από αυτό οι προφορικές ποικιλίες, και ένα δομικό γεγονός που αποφασίζει τι τυπώνει αυτή η σειρά στο τέλος κάθε λέξης: οι διάλεκτοι δεν έχουν καθόλου πτωτικές καταλήξεις.

Ο κανόνας

Δύο μορφές, δύο ρόλοι, ένα όνομα. Οι Άραβες τις αποκαλούν και τις δύο «αραβικά», και έχουν δίκιο — δεν είναι δύο γλώσσες, αλλά δύο επίπεδα ύφους της ίδιας. Το الفُصْحى είναι το υψηλό ύφος: γράφεται, διαβάζεται, μεταδίδεται και χρησιμοποιείται όποτε η περίσταση είναι επίσημη ή το κοινό είναι πανάραβικο. Το العامِّيَّة είναι το χαμηλό ύφος: προφορικό, τοπικό, άγραφο με οποιαδήποτε επίσημη έννοια, και αυτό στο οποίο όλοι είναι άπταιστοι από τη γέννηση. Τα δύο δεν ανταγωνίζονται. Ο ίδιος δημοσιογράφος γράφει ένα άρθρο στα الفُصْحى στις έντεκα και διαφωνεί γι’ αυτό στο μεσημεριανό στα العامِّيَّة στη μία.

Το الفُصْحى δεν είναι η μητρική κανενός. Κανένα παιδί πουθενά δεν μεγαλώνει μιλώντας το στο σπίτι. Αποκτιέται στο σχολείο, όπως τα μαθηματικά, από κάθε εγγράμματο Άραβα από το Μαρόκο μέχρι το Ομάν, και το επίπεδο που φτάνει ο καθένας ποικίλλει ακριβώς όπως ποικίλλει η ικανότητα στον γραπτό λόγο σε οποιαδήποτε χώρα. Αυτό έχει μια συνέπεια που πρέπει να ακούσετε καθαρά: όταν μιλάτε الفُصْحى δεν μιλάτε «όπως μιλούν οι φυσικοί ομιλητές». Μιλάτε όπως οι φυσικοί ομιλητές γράφουν και κάνουν διάλεξη. Αυτό δεν είναι ελάττωμα — είναι ακριβώς ο λόγος που δουλεύει παντού — αλλά εξηγεί γιατί μια άπταιστη πρόταση σε الفُصْحى στην αγορά μπορεί να ακουστεί στον πωλητή σαν κάποιος να παραγγέλνει λαχανικά στη γλώσσα του βραδινού δελτίου.

Το العامِّيَّة είναι η μητρική όλων. Οι προφορικές ποικιλίες σχηματίζουν μια αλυσίδα πάνω στον χάρτη, και οι γείτονες καταλαβαίνουν εύκολα ο ένας τον άλλον, ενώ τα δύο άκρα όχι. Συμβατικά ομαδοποιούνται σε πέντε οικογένειες: مِصْرِيّ، شامِيّ، خَليجِيّ، عِراقِيّ، مَغْرِبِيّ. Οι διαφορές δεν είναι μόνο προφορά. Διατρέχουν τις αντωνυμίες, την άρνηση, τα ρηματικά προθήματα, τις λέξεις για «θέλω», «τώρα», «τι» και «υπάρχει» — δηλαδή τον πιο συχνό μηχανισμό της πρότασης, γι’ αυτό ένας Μαροκινός που μιλάει φυσικά μπορεί να χάσει εντελώς έναν Κουβεϊτιανό.

Κλασικά και σύγχρονα λογοτεχνικά είναι μία γραμματική. Το فُصْحى التُّراثِ (η κλασική γλώσσα του Κορανίου, των ποιητών και της μεσαιωνικής βιβλιοθήκης) και το فُصْحى العَصْرِ (αυτό που μαθαίνετε) μοιράζονται ουσιαστικά όλο το γραμματικό σύστημα: ίδιες πτώσεις, ίδιες εγκλίσεις, ίδια μορφολογία ρίζας και σχήματος, ίδιοι κανόνες συμφωνίας. Αυτό που άλλαξε σε δεκατέσσερις αιώνες είναι το λεξιλόγιο και το ύφος — τα σύγχρονα αραβικά έχουν λέξεις για κοινοβούλιο και πρόγραμμα περιήγησης, προτιμούν πιο σύντομες προτάσεις και έχουν αποσύρει ήσυχα ένα σύνολο δομών που παραμένουν απολύτως γραμματικές, αλλά τώρα διαβάζονται ως αρχαϊκές ή κορανικές. Έτσι η γραμματική αυτής της σειράς είναι και η γραμματική που χρειάζεστε για παλαιότερα κείμενα· το αντίστροφο δεν ισχύει, γι’ αυτό αυτή η σειρά δεν διδάσκει τις αρχαϊκές γωνίες.

Το الفُصْحى είναι η βάση από την οποία απομακρύνεται κάθε διάλεκτος. Δομικά έτσι προκύπτει: κάθε προφορική ποικιλία περιγράφεται πιο οικονομικά ως σύνολο αποκλίσεων από το πρότυπο — καταλήξεις που έπεσαν, φωνήεντα που μετατοπίστηκαν, μόρια που αντικαταστάθηκαν ή συντομεύτηκαν. (Ιστορικά η εικόνα είναι πιο μπερδεμένη. Οι διάλεκτοι δεν είναι απλώς φθαρμένα κλασικά αραβικά· συνεχίζουν παλαιότερα προφορικά αραβικά που έτρεχαν παράλληλα με τη γραπτή γλώσσα, ανακατεύτηκαν στις στρατιωτικές πόλεις των κατακτήσεων και πήραν τις τοπικές γλώσσες που αντικατέστησαν.) Αυτή η κατεύθυνση μετράει για τον μαθητή. Μάθετε الفُصْحى και κάθε διάλεκτος γίνεται ένα σύνολο αντικαταστάσεων πάνω σε κάτι που ήδη ξέρετε. Μάθετε πρώτα μια διάλεκτο και έχετε μια γλώσσα που δουλεύει σε μία χώρα, καμία πρόσβαση σε οτιδήποτε γραπτό οπουδήποτε, και κανένα πλαίσιο για να δείτε τι κάνει η επόμενη διάλεκτος. Είναι επίσης απλώς η μόνη πόρτα: εφημερίδες, εξετάσεις, υπότιτλοι, επίσημα έντυπα, λογοτεχνία και αυτή η σειρά γραμματικής είναι όλα σε الفُصْحى.

Η δομική διαφορά που μετράει: οι διάλεκτοι δεν έχουν إِعْراب. Οι πτωτικές και εγκλιτικές καταλήξεις στις οποίες αυτή η σειρά αφιερώνει τόσο χρόνο — τα ـُ، ـَ، ـِ και το تَنْوين ـٌ ـً ـٍ — δεν υπάρχουν σε καμία προφορική διάλεκτο. Όχι «προφέρονται διαφορετικά»: απουσιάζουν από το σύστημα. Ένα ουσιαστικό της διαλέκτου δεν αλλάζει κατάληξη ανάλογα με τον ρόλο του στην πρόταση, ακριβώς όπως ένα αγγλικό ουσιαστικό — και σε αντίθεση με τα ελληνικά. Έτσι τα الكِتابُ / الكِتابَ / الكِتابِ, τρεις τύποι της φούσχα που διακρίνουν υποκείμενο, αντικείμενο και αντικείμενο προθέσεως, αντιστοιχούν σε έναν μόνο προφορικό τύπο الكِتاب. Ό,τι σας διδάσκει αυτή η σειρά για το الإِعْرابُ είναι επομένως σύστημα μόνο της فُصْحى. Είναι πραγματικό, απαιτείται στον γραπτό και επίσημο λόγο, και είναι ένα από τα πράγματα που κάνουν το الفُصْحى ακριβές — αλλά δεν θα το ακούσετε ποτέ σε ένα καφέ.

Πώς γράφεται η διάλεκτος σε αυτό το μάθημα. Κάθε λέξη فُصْحى στους πίνακες και τις προτάσεις-παραδείγματα αυτής της σειράς φέρει όλα τα φωνηεντικά σημάδια και την τελική πτωτική κατάληξη. Οι διαλεκτικές παραθέσεις εδώ φέρουν τα φωνηεντικά σημάδια αλλά όχι πτωτική κατάληξη, γιατί δεν υπάρχει καμία να φέρουν: مِشْ، عايِزْ، بِدّي، إيه، شو. Ένα τελικό σουκούν σε διαλεκτικό τύπο δεν είναι τεμπελιά, είναι το γεγονός. Αν δείτε ποτέ ένα υβρίδιο όπως عايِزٌ ή بِدّي كِتابًا, κοιτάτε κάτι που δεν υπάρχει σε καμία ποικιλία των Αραβικών.

Στη μέση υπάρχει ένα ενδιάμεσο. Οι μορφωμένοι ομιλητές δεν εναλλάσσονται καθαρά ανάμεσα σε δύο κουτιά. Ένας ακαδημαϊκός σε τηλεοπτική εκπομπή μιλάει συνήθως عامِّيَّةُ المُثَقَّفينَ: σκελετός διαλέκτου, λεξιλόγιο φούσχα, φράσεις φούσχα πεταμένες ολόκληρες, και — αποφασιστικά — χωρίς πτωτικές καταλήξεις. Ακόμη και ένας επίσημος λόγος σε λογοτεχνικά αραβικά ρίχνει την κατάληξη σε κάθε παύση, και πολλοί ομιλητές αφήνουν πολύ περισσότερα, πράγμα που η σειρά πιάνει στο Ανάγνωση αραβικών χωρίς τα φωνηεντικά σημάδια και ο τύπος παύσης (οδηγός ανάγνωσης και προφοράς). Περιμένετε φάσμα, όχι διακόπτη.

Τι σημαίνει αυτό πρακτικά για εσάς. Γράφετε και διαβάζετε الفُصْحى από την πρώτη μέρα· σε αυτά είναι οι πηγές σας. Περιμένετε ότι όταν τα μιλάτε, θα σας καταλαβαίνουν παντού και θα σας απαντούν στη διάλεκτο. Αργότερα — ρεαλιστικά μετά το A2 — διαλέξτε μία διάλεκτο με βάση πού πάτε ή ποιον αγαπάτε, και μάθετέ την ως στρώμα πάνω σε αυτό που ήδη έχετε. Μην προσπαθείτε να μάθετε δύο ταυτόχρονα, και μην προσπαθείτε να μάθετε μία πριν έχετε τη βάση.

Τύποι και δομές

Οι πέντε ομάδες διαλέκτων

Η σουδανική, η υεμενική και η χασανίγια αντιμετωπίζονται συνήθως ως επιπλέον ομάδες, και κάθε ομάδα χωρίζεται σε λόγο πόλης και υπαίθρου. Αυτό το πλέγμα είναι χάρτης, όχι ταξινομία για απομνημόνευση.

Η αντίθεση που δείχνει το μέγεθος του χάσματος

Οι διαλεκτικοί τύποι παρακάτω φέρουν φωνηεντικά σημάδια αλλά όχι πτωτική κατάληξη, όπως εξηγήθηκε παραπάνω.

Τέσσερις από αυτές τις πέντε γραμμές είναι ανάμεσα στις πιο συχνές λέξεις σε οποιαδήποτε συζήτηση, και αυτό είναι το νόημα: η απόκλιση δεν είναι στο σπάνιο λεξιλόγιο, αλλά στις λέξεις χωρίς τις οποίες δεν χτίζετε πρόταση.

Ποια ποικιλία ανήκει πού

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• العامِّيَّةُ عَرَبِيَّةٌ مَكْسورَةٌ. -> لِلْعامِّيَّةِ قَواعِدُها الخاصَّةُ. — μια διάλεκτος δεν είναι χαλασμένα αραβικά. Καθεμία έχει το δικό της συνεπές, μαθήσιμο σύστημα· απλώς δεν είναι το γραπτό.
• أَنا مِشْ طالِبٌ. -> لَسْتُ طالِبًا. — το مِشْ είναι αιγυπτιακός και λεβαντινός προφορικός λόγος. Σε οτιδήποτε γραπτό, ο συνηθισμένος τρόπος να αρνηθεί κανείς ονοματική πρόταση είναι το لَيْسَ, και το κατηγόρημά της μπαίνει σε αιτιατική.
• أَنا عايِزْ ماءً. -> أُريدُ ماءً. — το عايِزْ είναι προφορικά αιγυπτιακά. Τίποτα που φέρει πτωτική κατάληξη δεν μπορεί να κρέμεται από αυτό, οπότε το ανακάτεμα με تَنْوين παράγει τύπο από καμία ποικιλία.
• بِدّي كِتابًا. -> أُريدُ كِتابًا. — το ίδιο σφάλμα από τη λεβαντινή πλευρά. Οι πτωτικές καταλήξεις ανήκουν μόνο στη الفُصْحى· ένα διαλεκτικό ρήμα με تَنْوين στο αντικείμενό του είναι υβρίδιο που κανείς δεν λέει ούτε γράφει.
• شو تَقْرَأُ؟ -> ماذا تَقْرَأُ؟ — το شو είναι το προφορικό λεβαντινό «τι». Η γραπτή ερωτηματική λέξη είναι το ماذا πριν από ρήμα, και το ما πριν από ουσιαστικό.
• فيه كِتابٌ عَلى الطّاوِلَةِ. -> هُناكَ كِتابٌ عَلى الطّاوِلَةِ. — το فيه για «υπάρχει» είναι αιγυπτιακό. Στον γραπτό λόγο χρησιμοποιήστε το هُناكَ.
• أَلْبي -> قَلْبي — το να διαβάζετε το ق ως γλωττιδικό κλείσιμο είναι συνήθεια του Καΐρου και των αστικών λεβαντινών πόλεων μεταφερμένη στη φούσχα. Όταν διαβάζετε الفُصْحى δυνατά, το ق είναι δικός του ήχος, φτιαγμένος βαθιά στον λαιμό.
• أُريدُ أَنْ أَذْهَبَ إِلى المَطارِ. (σε ταξιτζή στο Κάιρο) -> المَطار، لَوْ سَمَحْتْ. — η πρώτη πρόταση είναι άψογα αραβικά και πέφτει σαν παρουσιαστής ειδήσεων να ζητάει μια μεταφορά. Σύντομες φράσεις ουδέτερου ύφους δουλεύουν πολύ καλύτερα στον δρόμο· προσέξτε ότι ο προφορικός τύπος δεν παίρνει κατάληξη.
• اللَّهْجَةُ الفُصْحى -> العَرَبِيَّةُ الفُصْحى — το لَهْجَة είναι η λέξη για προφορική ποικιλία. Το الفُصْحى δεν είναι μία από αυτές, οπότε οι δύο λέξεις δεν συνδυάζονται.
• سَوْفَ أَذْهَبَنَّ إِلى المَكْتَبَةِ. -> سَوْفَ أَذْهَبُ إِلى المَكْتَبَةِ. — το εμφατικό نون التَّوْكيد ανήκει στο Κοράνι και στην ποίηση και σχεδόν δεν χρησιμοποιείται στον σύγχρονο πεζό λόγο. Το να απλώνετε το χέρι σε κλασικά στολίδια εκεί είναι εξίσου λάθος ύφος με το να απλώνετε το χέρι στη διάλεκτο.

Συμβουλές

• Κρίνετε από το κανάλι, όχι από το θέμα. Ως πρακτικός κανόνας, οτιδήποτε γραπτό, μεταδιδόμενο ως ειδήσεις ή εκφωνούμενο ως προετοιμασμένος λόγος είναι الفُصْحى· οτιδήποτε λέγεται σε πρόσωπο μπροστά σας είναι العامِّيَّة.
• Μην διαλέγετε διάλεκτο ακόμα. Διαλέξτε την όταν ξέρετε πού πάτε· μέχρι τότε κάθε ώρα στο الفُصْحى αποδίδει σε όλες, και τίποτα δεν πάει χαμένο.
• Αν θέλετε αργότερα την ευρύτερη παθητική εμβέλεια, τα αιγυπτιακά και τα λεβαντινά είναι οι δύο που οι άλλοι Άραβες έχουν μεγαλώσει ακούγοντας. Αυτό είναι γεγονός έκθεσης στα μέσα, όχι για τις γλώσσες.
• Βάλτε δελτία ειδήσεων στ’ αυτιά σας από τώρα, πριν τα καταλαβαίνετε. Είναι η καθαρότερη και πιο προβλέψιμη εισροή الفُصْحى που υπάρχει, προσεκτικά αρθρωμένη και επαναλαμβανόμενη ανά ώρα.
• Μην προσπαθείτε να μάθετε διάλεκτο από κείμενο. Ό,τι είναι γραμμένο είναι ως επί το πλείστον الفُصْحى, και η ορθογραφία της διαλέκτου δεν είναι τυποποιημένη, οπότε η διάλεκτος μαθαίνεται με το αυτί.
• Όταν κάποιος απαντά στο προσεγμένο σας الفُصْحى σε διάλεκτο, τίποτα δεν έχει πάει στραβά. Σας κατάλαβε· απλώς μιλάει όπως μιλούν οι άνθρωποι. Συνεχίστε.
• Αγνοήστε τα μαγκρεμπινά για πολύ καιρό. Η απόστασή τους από το الفُصْحى είναι γνωστή δυσκολία και για τους Άραβες της Ανατολής, οπότε η δυσκολία μαζί τους δεν λέει τίποτα για την πρόοδό σας.
• Κρατήστε τα δύο συστήματα φυσικά χωριστά στις σημειώσεις σας. Μία σελίδα για τα المِصْرِيَّة، الشّامِيَّة και τα υπόλοιπα, άλλη για το πρότυπο — το ανακάτεμά τους σε μία σελίδα είναι ο τρόπος που απομνημονεύονται τα υβρίδια.