الفئات الكتابية من الأسماء والصفات

C1 Λόγια ουσιαστικά και επίθετα 62 / 66

باختصار

تناولت الدروس 14 و28-31 و49 الأسماء والصفات اليونانية اليومية. وتركت تلك الدروس عمدًا حفنة من الأنماط التي تبدو شاذة لكنها في الحقيقة مجموعة مغلقة مرتَّبة موروثة من التقليد الكتابي الفصيح (λόγια). تصادفها باستمرار في الصحف والقانون والعلوم والإدارة: ο συγγραφέας بجمعه οι συγγραφείς، والأسماء المحايدة بلاحقة -ος مثل το κράτος بحالة جر του κράτους وجمع τα κράτη، وبقايا قليلة مثل το οξύ / του οξέος و η πειθώ / της πειθούς، والصفات ثنائية النهاية (δικατάληκτα) ο/η διεθνής، το διεθνές. أضف إلى ذلك لواحق الصفة الفعلية الثلاث -τός، -σιμος/-ιμος وصيغة الوجوب -τέος (η εξεταστέα ύλη)، فتستطيع قراءة نص يوناني رسمي دون تعثّر. اسم الفاعل والمفعول قصة مستقلة وتخص الدرس 64.

القاعدة

1. الأسماء المذكّرة بلاحقة -έας. أغلبها أسماء فاعل: ο συγγραφέας «كاتب، مؤلِّف»، ο γραμματέας «سكرتير»، ο γονέας «والد/والدة»، ο ιππέας «فارس»، ο τομέας «قطاع، مجال»، ο ιερέας «كاهن»، ο προβολέας «كشّاف ضوئي، بروجكتور». يتصرَّف المفرد تصرُّف أي اسم بلاحقة -ας (του συγγραφέα)، لكن الجمع كتابي: الرفع والنصب -είς، والجر -έων. فجمع الرفع هو οι συγγραφείς، لا *οι συγγραφέες أبدًا، وجمع النصب مطابق له: τους συγγραφείς.

2. الأسماء المحايدة بلاحقة -ος. το κράτος «دولة»، το μέλος «عضو»، το έθνος «أمة»، το μέγεθος «حجم، مقدار»، το λάθος «خطأ»، το βάθος «عمق»، أما το ενδιαφέρον فليس منها، بينما το ύψος و το πλήθος و το είδος و το τέλος منها. تهمّك نهايتان: حالة الجر المفرد -ους (του κράτους) والجمع -η بحالة جر -ών (τα κράτη، των κρατών). حالة الجر للجمع منبورة دائمًا على النهاية، وحيث يُنبَر المفرد على ثالث مقطع من آخره يسحب الجمع النبر إلى الأمام: το μέγεθος → τα μεγέθη → των μεγεθών.

3. كلمات كتابية منفردة. مجموعة صغيرة تحتفظ بجذوع قديمة: το οξύ «حمض» (του οξέος، τα οξέα)، το ήμισυ «نصف» — وهي ليست اسمًا حقيقيًا بل صيغة المحايد للصفة الكتابية ήμισυς, ημίσεια, ήμισυ، ولا تحيا إلا في تعبيرات ثابتة (το έτερον ήμισυ، κατά το ήμισυ، εξ ημισείας، η αρχή είναι το ήμισυ του παντός) — و το ήπαρ «كبد» (του ήπατος — سجل تشريحي؛ تقول اليونانية اليومية το συκώτι)، و το πυρ «نار» (του πυρός، τα πυρά — عسكري ومجازي)، والمؤنّث η πειθώ «إقناع» (της πειθούς)، ويرافقه η ηχώ «صدى» (حالة الجر της ηχούς أو της ηχώς) وأسماء علم قليلة. وهي أسماء ناقصة التصريف: تعلَّم الخانات المستعملة فعلًا لا جدولًا قديمًا كاملًا.

4. الصفات ثنائية النهاية بلاحقة -ης/-ης/-ες (δικατάληκτα). يشترك المذكّر والمؤنّث في صيغة واحدة، ويختلف المحايد: ο διεθνής οργανισμός، η διεθνής κοινότητα، το διεθνές δίκαιο. حالة الجر المفرد -ούς للأجناس الثلاثة كلها (του/της διεθνούς)، وجمع الرفع/النصب -είς للمذكّر والمؤنّث و -ή للمحايد، ونهاية حالة الجر للجمع واحدة لكل الأجناس، -ων (منبورة على النهاية في كل عضو تقريبًا: των διεθνών، των ακριβών، των θορυβωδών؛ و πλήρης هو الاستثناء الذي يحتفظ بنبره الخاص: των πλήρων). أعضاء هذه الفئة: ακριβής «دقيق»، συνεχής «متواصل»، σαφής «واضح»، ασφαλής «آمن»، ευγενής «نبيل»، ειλικρινής «صادق»، επιμελής «مجتهد»، συνεπής «متّسق»، πλήρης «كامل»، إضافة إلى العائلة كلها بلاحقة -ώδης (θορυβώδης «صاخب»، ογκώδης «ضخم»).

5. الصفات الفعلية. ثلاث لواحق تحوِّل فعلًا إلى صفة، وتتصرَّف الثلاث جميعًا كصفات عادية بلاحقة -ος (الدرس 14):

-τός تُفيد أن الفعل قد أُنجز أو يمكن إنجازه: γραπτός «مكتوب»، ορατός «مرئي»، φορητός «قابل للحمل»، ανεκτός «محتمَل»، αγαπητός «عزيز».
-σιμος / -ιμος تُفيدان الإمكان أو الملاءمة: φαγώσιμος «صالح للأكل»، καύσιμος «قابل للاحتراق» (τα καύσιμα «وقود»)، χρήσιμος «مفيد»، ωφέλιμος «نافع»، νόμιμος «قانوني»، κατορθώσιμος «قابل للتحقيق».
-τέος تُفيد الوجوب — «الذي يجب أن يُفعَل…». وهي رسمية بحتة: η εξεταστέα ύλη «المنهج الواجب اختباره»، η διδακτέα ύλη «المنهج الواجب تدريسه»، ο πληρωτέος φόρος «الضريبة الواجبة السداد»، إضافة إلى مصطلحي الحساب ο προσθετέος، ο διαιρετέος.

الصيغ والأنماط

مذكّر بلاحقة -έας: ο συγγραφέας

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	ο συγγραφέας	οι συγγραφείς
Γενική	του συγγραφέα	των συγγραφέων
Αιτιατική	τον συγγραφέα	τους συγγραφείς
Κλητική	συγγραφέα	συγγραφείς

وينطبق الأمر نفسه على العائلة كلها:

Ενικός	Πληθυντικός	Γενική πληθυντικού	الترجمة
ο γραμματέας	οι γραμματείς	των γραμματέων	سكرتير
ο γονέας	οι γονείς	των γονέων	والد/والدة
ο ιππέας	οι ιππείς	των ιππέων	فارس
ο τομέας	οι τομείς	των τομέων	قطاع، مجال
ο ιερέας	οι ιερείς	των ιερέων	كاهن

محايد بلاحقة -ος: το κράτος

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	το κράτος	τα κράτη
Γενική	του κράτους	των κρατών
Αιτιατική	το κράτος	τα κράτη
Κλητική	κράτος	κράτη

الفئة نفسها، مع ظهور انتقال النبر: το μέγεθος

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	το μέγεθος	τα μεγέθη
Γενική	του μεγέθους	των μεγεθών
Αιτιατική	το μέγεθος	τα μεγέθη
Κλητική	μέγεθος	μεγέθη

Ενικός	Γενική ενικού	Πληθυντικός	Γενική πληθυντικού
το μέλος	του μέλους	τα μέλη	των μελών
το έθνος	του έθνους	τα έθνη	των εθνών
το λάθος	του λάθους	τα λάθη	των λαθών
το είδος	του είδους	τα είδη	των ειδών
το ύψος	του ύψους	τα ύψη	των υψών

كلمات كتابية منفردة. الشرطة تُشير إلى خانة لا تستعملها اللغة الحديثة؛ والصيغة الموضوعة بين قوسين مسجَّلة لكنها نادرة. ήμισυ هي أفرغها: خارج التعبيرات الثابتة لا يظهر إلا المحايد المجرد، وبقيتها الوحيدة في حالة غير الرفع هي الصيغة الأثرية εξ ημισείας.

Πτώση	οξύ	ήμισυ	ήπαρ	πυρ	πειθώ
Ονομαστική ενικού	το οξύ	το ήμισυ	το ήπαρ	το πυρ	η πειθώ
Γενική ενικού	του οξέος	- (فقط εξ ημισείας)	του ήπατος	του πυρός	της πειθούς
Αιτιατική ενικού	το οξύ	το ήμισυ	το ήπαρ	το πυρ	την πειθώ
Κλητική ενικού	οξύ	ήμισυ	ήπαρ	πυρ	πειθώ
Ονομαστική πληθυντικού	τα οξέα	-	τα ήπατα	τα πυρά	-
Γενική πληθυντικού	των οξέων	-	(των ηπάτων)	των πυρών	-
Αιτιατική πληθυντικού	τα οξέα	-	τα ήπατα	τα πυρά	-
Κλητική πληθυντικού	οξέα	-	ήπατα	πυρά	-

صفة ثنائية النهاية: διεθνής, διεθνής, διεθνές

Πτώση	Αρσενικό/Θηλυκό ενικό	Ουδέτερο ενικό	Αρσενικό/Θηλυκό πληθυντικό	Ουδέτερο πληθυντικό
Ονομαστική	ο/η διεθνής	το διεθνές	οι διεθνείς	τα διεθνή
Γενική	του/της διεθνούς	του διεθνούς	των διεθνών	των διεθνών
Αιτιατική	τον/τη διεθνή	το διεθνές	τους/τις διεθνείς	τα διεθνή
Κλητική	διεθνή (θηλ. διεθνής)	διεθνές	διεθνείς	διεθνή

Αρσενικό/Θηλυκό	Ουδέτερο	Γενική ενικού	Πληθυντικός (αρσ./θηλ.)	الترجمة
ακριβής	ακριβές	ακριβούς	ακριβείς	دقيق
συνεχής	συνεχές	συνεχούς	συνεχείς	متواصل
ασφαλής	ασφαλές	ασφαλούς	ασφαλείς	آمن
ειλικρινής	ειλικρινές	ειλικρινούς	ειλικρινείς	صادق
πλήρης	πλήρες	πλήρους	πλήρεις	كامل
θορυβώδης	θορυβώδες	θορυβώδους	θορυβώδεις	صاخب

الوجوب بلاحقة -τέος: εξεταστέος (نوع -τός يتبع καλός, καλή, καλό؛ ونوع -σιμος / -ιμος يتبع الصفة المنبورة على الجذع όμορφος، όμορφη، όμορφο)

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική ενικού	ο εξεταστέος	η εξεταστέα	το εξεταστέο
Γενική ενικού	του εξεταστέου	της εξεταστέας	του εξεταστέου
Αιτιατική ενικού	τον εξεταστέο	την εξεταστέα	το εξεταστέο
Κλητική ενικού	εξεταστέε	εξεταστέα	εξεταστέο
Ονομαστική πληθυντικού	οι εξεταστέοι	οι εξεταστέες	τα εξεταστέα
Γενική πληθυντικού	των εξεταστέων	των εξεταστέων	των εξεταστέων
Αιτιατική πληθυντικού	τους εξεταστέους	τις εξεταστέες	τα εξεταστέα
Κλητική πληθυντικού	εξεταστέοι	εξεταστέες	εξεταστέα

أمثلة

Ελληνικά	العربية
Ο συγγραφέας υπέγραφε αντίτυπα, ενώ οι άλλοι συγγραφείς περίμεναν.	كان المؤلِّف يوقِّع النسخ بينما انتظر المؤلِّفون الآخرون.
Η συνάντηση των συγγραφέων με τον γραμματέα του συλλόγου αναβλήθηκε.	تأجَّل اجتماع الكتّاب مع سكرتير الجمعية.
Οι γονείς των μαθητών ενημερώθηκαν γραπτώς.	أُبلِغ أولياء أمور التلاميذ كتابيًا.
Τα κράτη μέλη συμφώνησαν, αλλά η απόφαση των κρατών της περιοχής καθυστερεί.	وافقت الدول الأعضاء، لكن قرار دول المنطقة متأخر.
Κανένα μέλος της επιτροπής δεν μίλησε για λογαριασμό των υπόλοιπων μελών.	لم يتحدث أي عضو من اللجنة نيابة عن بقية الأعضاء.
Το μέγεθός του μας εξέπληξε· τέτοια μεγέθη δεν τα είχαμε ξαναδεί.	فاجأنا حجمه؛ فلم نرَ من قبل مقادير كهذه.
Η επίδραση του οξέος στο μέταλλο είναι άμεση.	تأثير الحمض في المعدن فوري.
Το άρθρο στηρίζεται στη δύναμη της πειθούς, όχι στον φόβο.	تعتمد المقالة على قوة الإقناع، لا على الخوف.
Πρόκειται για σαφή παραβίαση του διεθνούς δικαίου.	هذا انتهاك واضح للقانون الدولي.
Οι διεθνείς παρατηρητές επιβεβαίωσαν ότι τα διεθνή πρότυπα τηρήθηκαν.	أكَّد المراقبون الدوليون أن المعايير الدولية قد رُوعيت.
Η εξεταστέα ύλη ανακοινώθηκε και το ποσό της εγγραφής είναι πληρωτέο ως το τέλος του μήνα.	أُعلِن المنهج القابل للاختبار، ورسم التسجيل واجب السداد بنهاية الشهر.
Μάζεψαν ό,τι ήταν φαγώσιμο και έφυγαν πριν νυχτώσει.	جمعوا كل ما كان صالحًا للأكل وغادروا قبل حلول الليل.

أخطاء شائعة

οι συγγραφέες -> οι συγγραφείς — الأسماء بلاحقة -έας لا تُضيف -ες؛ جمعها الكتابي هو -είς، ويُستعمل أيضًا للنصب (τους συγγραφείς).
των κράτων -> των κρατών — حالة الجر لجمع الأسماء المحايدة بلاحقة -ος هي -ών، وتُنبَر دائمًا على تلك النهاية.
του κράτου -> του κράτους — حالة الجر المفرد هي -ους؛ أما -ου فتخص το βιβλίο، لا το κράτος.
τα λάθια -> τα λάθη — το λάθος اسم محايد بلاحقة -ος مثل το κράτος، لا اسمًا بلاحقة -ι، فيكون الجمع -η.
του διεθνή προβλήματος -> του διεθνούς προβλήματος — διεθνή صيغة النصب للمذكّر/المؤنّث؛ أما حالة جر صفة δικατάληκτο فتنتهي بـ-ούς لكل الأجناس.
οι διεθνής οργανισμοί -> οι διεθνείς οργανισμοί — جمع -ής هو -είς؛ ولا يمكن أن تقف صيغة المفرد بجانب اسم جمع.
της πειθώς -> της πειθούς — لا تصنع πειθώ حالة جرّها إلا بـ-ούς. أما جارتها η ηχώ فأكثر مرونة: كلا της ηχούς و της ηχώς مستعملتان حاليًا.
των οξών -> των οξέων — تحتفظ το οξύ بالجذع الكتابي οξε- خارج حالتَي الرفع والنصب للمفرد.

نصائح

نهايتان تؤديان كل العمل في فئة المحايد بلاحقة -ος: -ους في حالة الجر المفرد و -η / -ών في الجمع. إن استطعتَ أن تقول το κράτος، του κράτους، τα κράτη، των κρατών، فبإمكانك تصريف μέλος، έθνος، μέγεθος، λάθος، ύψος، είδος و πλήθος دون تفكير.
راقب النبر، لا الحروف فقط: μέγεθος لكن μεγέθη و μεγεθών. قانون المقاطع الثلاثة من الدرس 27 هو ما يُحرِّكه.
هذه الكلمات شائعة بما يكفي لتجذب ضميرًا متصلًا، فتذكَّر النبر الثاني: το μέγεθός του، το έθνος μας (لا نبر إضافي هنا — έθνος مكوَّنة من مقطعين فقط).
اختبار سريع لـδικατάληκτα: إذا كان محايد الصفة ينتهي بلاحقة -ές، فإن حالة الجر تكون -ούς وجمع المذكّر/المؤنّث -είς. διεθνές → διεθνούς → διεθνείς.
قلة من أعضاء هذه الفئة تُنبَر على الجذع، لا على النهاية. πλήρης وعائلة -ώδης كلها تترك النبر في مكانه (το πλήρες، το θορυβώδες، το ογκώδες)؛ وما يستحق حفظه هناك هو حالة الجر للجمع των πλήρων، التي تبقى على الجذع بينما ينتقل θορυβωδών، ογκωδών إلى النهاية. أما في مركّبات نوع κακοήθης فإن محايد المفرد يسحب النبر فعلًا مقطعًا إلى الخلف: συνήθης → το σύνηθες، αυτάρκης → το αύταρκες، κακοήθης → το κακόηθες، επιμήκης → το επίμηκες. أما البقية فتُنبَر على النهاية طوال الوقت (ακριβής → ακριβές، των ακριβών).
احتفظ بصيغ -τέος للكتابة الرسمية فقط. في الحديث تقول η ύλη που θα εξεταστεί، τα χρήματα που πρέπει να πληρωθούν — να + صيغة الافتراض (الدرس 25)، لا صفة.
إن لم تكن متأكدًا مما إذا كان الجمع كتابيًا، تحقَّق أولًا من نهاية المفرد: -έας والمحايد بلاحقة -ος كتابيان دائمًا؛ أما الاسم بلاحقة -ι أو المذكّر بلاحقة -ος فلا يكون كتابيًا أبدًا.