الماضي الناقص وأزمنة التمام في المبني للمتوسط-المجهول

B2 Μεσοπαθητικός παρατατικός και συντελεσμένοι χρόνοι 53 / 66

باختصار

قدّم لك الدرس 52 الجانب التام من المبني للمتوسط-المجهول: الحدث الوقتي المفرد (κοιμήθηκα، σηκώθηκα). يُكمل هذا الدرس المنظومة بالصيغتين الباقيتين.

أولًا، الماضي الناقص للمبني للمتوسط-المجهول — الماضي الذي لا يزال جاريًا: ερχόμουν «كنت آتي / كنت أعتاد أن آتي»، καθόμουν «كنت جالسًا»، γινόταν «كان الأمر يحدث». لواحقه أسرة قائمة بذاتها: -όμουν، -όσουν، -όταν، -όμασταν، -όσασταν، -ονταν، ويقفز النبر إلى اللاحقة في خمسة أشخاص من ستة.

ثانيًا، أزمنة التمام (συντελεσμένοι) المركّبة، مبنية تمامًا كنظيرتها المبنية للمعلوم في الدرس 44 — έχω / είχα / θα έχω زائد صيغة ثابتة — إلا أن الصيغة الثابتة هنا مأخوذة من جذع الدرس 52 -θηκ-/-τηκ- وتنتهي بـ -εί: έχω κοιμηθεί، είχα σηκωθεί، θα έχω πλυθεί. تلك الصيغة -εί لا تتغيّر أبدًا: لا للشخص، ولا للعدد، ولا للجنس.

القاعدة

1. لواحق الماضي الناقص. خذ جذع المضارع للمبني للمتوسط-المجهول — نفسه الذي تستعمله في έρχομαι، κάθομαι، γίνομαι — وأضف:

-όμουν · -όσουν · -όταν · -όμασταν · -όσασταν · -ονταν

خمسة من هذه اللواحق منبورة على اللاحقة نفسها (-όμουν، -όσουν، -όταν، -όμασταν، -όσασταν). أما السادس، صيغة الغائب جمع -ονταν، فهو ليس كذلك: يبقى النبر متراجعًا على الجذع، تمامًا حيث يقع في المضارع. لهذا يبدو الغائب المفرد والغائب الجمع مختلفين تمامًا رغم أنهما يفترقان بحرف واحد في المعنى:

  • καθόταν «كان جالسًا» — النبر على اللاحقة
  • κάθονταν «كانوا جالسين» — النبر على الجذع

2. الفئتان المدغمتان (المقلوصتان) تسلكان السلوك نفسه، بحرف وصل خاص بكل منهما. فئة -ιέμαι (αγαπιέμαι) تُدخل -ι-: αγαπιόμουν. أما فئة -άμαι (θυμάμαι، κοιμάμαι، φοβάμαι) فتستخدم لواحق -ό- البسيطة: θυμόμουν، κοιμόμουν، φοβόμουν. صيغة الغائب جمع وحدها في هاتين الفئتين تتذبذب في الاستعمال الفعلي (انظر الملاحظة تحت الجدول).

3. أزمنة التمام المركّبة. ابنِ الصيغة غير المتصرّفة بطريقة آلية: خذ صيغة الماضي البسيط للمبني للمتوسط-المجهول بضمير المتكلم المفرد، احذف -ηκα، وأضف -εί.

κοιμήθηκα → κοιμηθ- → κοιμηθεί · σηκώθηκα → σηκωθεί · πλύθηκα → πλυθεί · σκέφτηκα → σκεφτεί · εργάστηκα → εργαστεί

هذه الصيغة منبورة دائمًا على -εί النهائية تلك، وهي ثابتة لا تتصرّف. (تسمّيها القواعد اليونانية المدرسية απαρέμφατο، لكنها لا تشبه مصدر اليونانية القديمة في شيء: لا تقف وحدها، ولا تأخذ أداة تعريف، ولا تظهر إلا بعد έχω.) ثم:

  • الماضي التام (παρακείμενος): έχω + -εί — έχω κοιμηθεί «لقد نمت / لقد ذهبت للنوم»
  • الماضي الأبعد (υπερσυντέλικος): είχα + -εί — είχα σηκωθεί «كنت قد نهضت»
  • المستقبل التام (συντελεσμένος μέλλοντας): θα έχω + -εί — θα έχω πλυθεί «سأكون قد غسلت»

الفعل المساعد هو دائمًا έχω، لا είμαι أبدًا. الشخص والعدد يعيشان في الفعل المساعد وحده.

4. تباينان يجب الاحتفاظ بهما واضحين.

الماضي الناقص مقابل الماضي البسيط للمبني للمتوسط-المجهول — التمييز نفسه الذي تعلّمته في الدرس 43، هنا في هذا البناء. ετοιμαζόμουν يمدّ العملية؛ ετοιμάστηκα يخبر بانتهائها. Η Άννα ντυνόταν ακόμα όταν φτάσαμε (استمرار جارٍ) مقابل Η Άννα ντύθηκε γρήγορα και βγήκε (حدث مفرد).

الحدث مقابل الحالة — έχω πλυθεί يقول إن فعلًا وقع ولا يزال ذا أثر؛ είμαι πλυμένος (الدرس 50) يصف كيف أنا الآن. Το πουκάμισο έχει σιδερωθεί يخبرك أن شخصًا كواه؛ το πουκάμισο είναι σιδερωμένο يخبرك أنه جاهز للارتداء.

5. بضعة أفعال شائعة تتجاوز صيغة -θεί/-τεί لأن جذعها التام لا يُبنى ب -θηκ-/-τηκ-: έρχομαι → ήρθα → έχω έρθει، γίνομαι → έγινα → έχω γίνει، κάθομαι → κάθισα → έχω καθίσει. ماضيها الناقص منتظم تمامًا (ερχόμουν، γινόμουν، καθόμουν)؛ الصيغة المركّبة وحدها تتبع نمط المبني للمعلوم.

الصيغ والأنماط

لواحق الماضي الناقص

ΠρόσωποΚατάληξηΤονισμός
εγώ-όμουνστην κατάληξη
εσύ-όσουνστην κατάληξη
αυτός / αυτή / αυτό-ότανστην κατάληξη
εμείς-όμαστανστην κατάληξη
εσείς-όσαστανστην κατάληξη
αυτοί / αυτές / αυτά-οντανστο θέμα

فئة -ομαι

Πρόσωποέρχομαικάθομαιγίνομαισκέφτομαιεργάζομαι
εγώερχόμουνκαθόμουνγινόμουνσκεφτόμουνεργαζόμουν
εσύερχόσουνκαθόσουνγινόσουνσκεφτόσουνεργαζόσουν
αυτός / αυτή / αυτόερχότανκαθότανγινότανσκεφτότανεργαζόταν
εμείςερχόμαστανκαθόμαστανγινόμαστανσκεφτόμαστανεργαζόμασταν
εσείςερχόσαστανκαθόσαστανγινόσαστανσκεφτόσαστανεργαζόσασταν
αυτοί / αυτές / αυτάέρχοντανκάθοντανγίνοντανσκέφτοντανεργάζονταν

فئة -ιέμαι وفئة -άμαι

Πρόσωποαγαπιέμαιθυμάμαικοιμάμαιφοβάμαι
εγώαγαπιόμουνθυμόμουνκοιμόμουνφοβόμουν
εσύαγαπιόσουνθυμόσουνκοιμόσουνφοβόσουν
αυτός / αυτή / αυτόαγαπιότανθυμότανκοιμότανφοβόταν
εμείςαγαπιόμαστανθυμόμαστανκοιμόμαστανφοβόμασταν
εσείςαγαπιόσαστανθυμόσαστανκοιμόσαστανφοβόσασταν
αυτοί / αυτές / αυτάαγαπιόντανθυμόντανκοιμόντανφοβόνταν

في هاتين الفئتين لا توجد صيغة موحّدة ومستقرة للغائب جمع: αγαπιούνταν، κοιμούνταν والصيغتان الأطول κοιμόντουσαν، αγαπιόντουσαν كلها متداولة في الكلام. الصيغ الواردة في الجدول هي الأضمن كتابيًا. لاحظ أن النبر هنا لا يمكن أن يتراجع — فالمقطع -ιό-/-ό- منبور أصلًا — لذا لا يختلف الغائب المفرد عن الغائب الجمع إلا باللاحقة.

المضارع مقابل الماضي الناقص: فرق حرف واحد في الجمع

ΠρόσωποΕνεστώταςΠαρατατικός
εγώέρχομαιερχόμουν
εσύέρχεσαιερχόσουν
αυτός / αυτή / αυτόέρχεταιερχόταν
εμείςερχόμαστεερχόμασταν
εσείςέρχεστεερχόσασταν
αυτοί / αυτές / αυτάέρχονταιέρχονταν

أزمنة التمام المركّبة: έχω κοιμηθεί

ΠρόσωποΠαρακείμενοςΥπερσυντέλικοςΣυντελεσμένος μέλλοντας
εγώέχω κοιμηθείείχα σηκωθείθα έχω πλυθεί
εσύέχεις κοιμηθείείχες σηκωθείθα έχεις πλυθεί
αυτός / αυτή / αυτόέχει κοιμηθείείχε σηκωθείθα έχει πλυθεί
εμείςέχουμε κοιμηθείείχαμε σηκωθείθα έχουμε πλυθεί
εσείςέχετε κοιμηθείείχατε σηκωθείθα έχετε πλυθεί
αυτοί / αυτές / αυτάέχουν κοιμηθείείχαν σηκωθείθα έχουν πλυθεί

بناء صيغة -εί من الماضي البسيط

ΕνεστώταςΑόριστοςΑπαρέμφατοΠαρακείμενος
πλένομαιπλύθηκαπλυθείέχω πλυθεί
σηκώνομαισηκώθηκασηκωθείέχω σηκωθεί
ετοιμάζομαιετοιμάστηκαετοιμαστείέχω ετοιμαστεί
σκέφτομαισκέφτηκασκεφτείέχω σκεφτεί
εργάζομαιεργάστηκαεργαστείέχω εργαστεί
θυμάμαιθυμήθηκαθυμηθείέχω θυμηθεί
φοβάμαιφοβήθηκαφοβηθείέχω φοβηθεί
αγαπιέμαιαγαπήθηκααγαπηθείέχω αγαπηθεί
χάνομαιχάθηκαχαθείέχω χαθεί
έρχομαιήρθαέρθειέχω έρθει
γίνομαιέγιναγίνειέχω γίνει

أمثلة

Ελληνικάالعربية
Κάθε πρωί ερχόμουν εδώ για έναν καφέ.كنت آتي إلى هنا كل صباح لأحتسي قهوة.
Τα παιδιά κάθονταν στο πάτωμα και ζωγράφιζαν.كان الأطفال جالسين على الأرض يرسمون.
Σκεφτόμασταν να φύγουμε νωρίτερα, αλλά έβρεχε.كنا نفكّر في المغادرة أبكر، لكن المطر كان ينزل.
Τότε εργαζόταν σε ένα μικρό γραφείο στο κέντρο.في ذلك الوقت كان يعمل في مكتب صغير في وسط المدينة.
Όταν ήμουν μικρή, φοβόμουν το σκοτάδι.حين كنت صغيرًا، كنت أخاف من الظلام.
Θυμόσουν πάντα τα γενέθλιά μου.كنت تتذكّر عيد ميلادي دائمًا.
Χθες ετοιμαζόμουν όταν χτύπησες την πόρτα· τελικά ετοιμάστηκα στις εννιά.بالأمس كنت أتجهّز حين طرقت الباب؛ وفي النهاية تجهّزت في الساعة التاسعة.
Δεν έχω κοιμηθεί καλά εδώ και μια βδομάδα.لم أنم جيدًا منذ أسبوع.
Όταν χτύπησε το τηλέφωνο, είχα ήδη σηκωθεί.حين رنّ الهاتف، كنت قد نهضت بالفعل.
Μέχρι τις οκτώ θα έχω πλυθεί και θα έχω ετοιμαστεί.بحلول الساعة الثامنة سأكون قد اغتسلت وتجهّزت.
Τα ρούχα είναι πλυμένα, αλλά δεν έχουν σιδερωθεί.الثياب مغسولة، لكنها لم تُكوَ بعد.
Είχαμε γνωριστεί πριν από χρόνια στη Θεσσαλονίκη.كنا قد التقينا قبل سنوات في سالونيك.
Πού χανόσουν τόσο καιρό;أين كنت تختفي طوال هذا الوقت؟

أخطاء شائعة

  • Τα παιδιά καθόταν στην αυλή. -> Τα παιδιά κάθονταν στην αυλή. صيغة الغائب المفرد هي -όταν، والغائب الجمع هي -ονταν؛ الفاعل الجمع يأخذ الصيغة المنبورة على الجذع.
  • Ο Νίκος κάθονταν μόνος του. -> Ο Νίκος καθόταν μόνος του. الخطأ المعاكس: فاعل مفرد لا يمكن أن يأخذ لاحقة الغائب جمع.
  • Ερχόμουνα κάθε Σάββατο. -> Ερχόμουν κάθε Σάββατο. الذيل الزائد -α (-όμουνα، -όσουνα) استعمال عامّي في الكلام؛ التزم بالصيغة المجرّدة -όμουν، -όσουν في الكتابة.
  • Ήμουν κοιμηθεί όταν γύρισες. -> Είχα κοιμηθεί όταν γύρισες. أزمنة التمام المركّبة تأخذ έχω، لا είμαι أبدًا — είμαι يرافق فقط اسم المفعول بلاحقة -μένος.
  • Έχουμε ετοιμαστείτε όλοι μας. -> Έχουμε ετοιμαστεί όλοι μας. صيغة -εί ثابتة لا تتصرّف؛ الفعل المساعد وحده يحمل الشخص.
  • Χθες κάθομουν στο μπαλκόνι. -> Χθες καθόμουν στο μπαλκόνι. الماضي الناقص يجذب النبر إلى اللاحقة؛ المضارع وحده يبقيه على الجذع (κάθομαι).
  • Ερχομάσταν μαζί. -> Ερχόμασταν μαζί. النبر يقع على -ό-، لا على -μα-.
  • Το γράμμα έχει γραμμένο. -> Το γράμμα έχει γραφτεί / είναι γραμμένο. اختر نظامًا واحدًا: έχω + -εί للحدث، είμαι + -μένος للحالة.
  • Έχω ερχθεί τρεις φορές. -> Έχω έρθει τρεις φορές. έρχομαι ليس له صيغة -θεί؛ جذعه التام هو ήρθ- (مع المتغيّر ήλθ-: ήλθα، έχω έλθει).
  • Δεν σε έχω σκεφτεί χθες. -> Δεν σε σκέφτηκα χθες. مع ظرف زمن ماضٍ مغلق (χθες، πέρυσι) استعمل الماضي البسيط، لا الماضي التام.

نصائح

  • احفظ اللواحق الستة كترنيمة واحدة — -όμουν, -όσουν, -όταν, -όμασταν, -όσασταν, -ονταν — ولاحظ أن الأخيرة هي الاستثناء: تُعيد النبر إلى الخلف، كما يفعل المضارع.
  • الزوج الجمعي هو الفخ الذي يكلّف العلامات: المضارع ερχόμαστε / έρχονται مقابل الماضي الناقص ερχόμασταν / έρχονταν. كل صيغة ماضٍ ناقص تنتهي ب -ν؛ ردّدها بصوت عالٍ حتى يصبح هذا -ν محسوسًا كـ«ماضٍ».
  • لبناء أي صيغة مركّبة، لا تفكّر في القواعد — قل الماضي البسيط، اقطع -ηκα، وأضف -εί. κουράστηκα → κουραστεί → έχω κουραστεί. تصلح لكل فعل منتظم في المبني للمتوسط-المجهول.
  • اسأل نفسك «فعل أم حالة؟» قبل أن تختار. إن كانت الإجابة «شيء حدث ولا يزال ذا أثر»، استعمل έχω + -εί؛ وإن كانت «هذا شكله الآن»، استعمل είμαι + -μένος.
  • الماضي الأبعد هو الرفيق الطبيعي للماضي البسيط في السرد: είχα σηκωθεί, είχα ετοιμαστεί, και μετά βγήκα. استعمله لتضع حدثًا خلف حدث آخر.
  • الأفعال المطاوعة الشكل مثل εργάζομαι، σκέφτομαι و θυμάμαι تحمل لواحق المبني للمتوسط-المجهول لكن معناها معلوم، فصيغها المركّبة تُترجم كأفعال معلومة عادية: έχω σκεφτεί «لقد فكّرت»، لا «لقد فُكِّر فيّ».
  • θα είχα + -εί (θα είχα ετοιμαστεί) هو صيغة الشرط غير الواقعي «كنت سأتجهّز» — اللبنات نفسها، معاد استعمالها في الجملة الشرطية.