构词法(派生)

C1 Słowotwórstwo 52 / 52

概要

波兰语是一种派生性很强的语言:它的大部分词汇都是靠在为数不多的词根上添加成分构成的。一旦你能把一个词拆成词基和构词成分(重新塑造词义的后缀、前缀或词尾),成千上万个“新”词就会变得一目了然——nauczyciel + -ka 是一位女教师,dom + -ek 是一栋小房子,sam + o + chód 是一辆汽车。这最后一课要给主要的构词方式画一张地图;它不会教你每一个后缀,但会让你学会看懂它们。

规则

每个派生词都有一个词基(podstawa słowotwórcza,构词所用的原词)和一个构词成分(formant,承载新意义的添加部分)。四种构词成分几乎承担了全部的构词工作。

  • 后缀(przyrostek)——加在词干后面:pisa-ć -> pisa-rz(“作家”)。这是波兰语构词的主要方式。
  • 前缀(przedrostek)——加在词的前面:piękny -> prze-piękny(“美极了”)。用在动词上时,这是单独一个大话题(第 45 课)。
  • 零形式构词成分(formant zerowy)——没有看得见的词缀,只是词尾/变化类型发生变化:skaka-ć -> skok(“跳一下”)。
  • 复合法(złożenie / zrost)——把两个词干合成一个词:woda + spadać -> wodospad(“瀑布”)。

派生几乎总是会在词的接缝处触发第 44 课讲过的辅音/元音音变:ręka -> rączka,noga -> nóżka,Bóg -> boży。

后缀法——主要的构词引擎

后缀既会改变词义,也常常改变词类。能产的大类有:施事名词(-arz、-acz、-ca、-nik)、表示性质或动作的抽象名词(性质:-ość、-ota;动作:-anie/-enie/-cie)、指小形式(-ek、-ka、-ik)和指大形式(-isko),以及关系形容词(-owy、-ny、-ski)。下面的表格给出每一类的完整模式。

能产性最高的后缀:-ość

几乎任何形容词都可以加上 -ość,变成抽象的“-ness/-ity”名词(永远是阴性,变格方式跟 kość 一样):wolny -> wolność(“自由”),ciekawy -> ciekawość(“好奇”),samotny -> samotność(“孤独”)。这个后缀几乎是完全能产的——只要知道形容词,就能造出对应的名词。

动词性名词:-anie / -enie / -cie

几乎每个动词都有一个表示动作的动词性名词(第 47 课):-ać 类动词用 -anie(czytać -> czytanie),-ić/-eć 类动词用 -enie(mówić -> mówienie),短的单音节词干用 -cie(pić -> picie)。这些都是规则、可预测的,不像拉丁语借来的 -acja(organizacja)那样。

零形式派生(formant zerowy)

许多表示动作的名词是从动词直接构成的,完全不加后缀——只用阳性的零词尾,并且常常伴随 o -> ó 音变:lecieć -> lot,krzyczeć -> krzyk,wybrać -> wybór,zebrać -> zbiór,wjechać -> wjazd。

复合法:złożenie 与 zrost

złożenie 用一个连接元音把两个词干接在一起,通常是 -o-(list + o + nosz -> listonosz,“邮递员”);有些词干用 -u-/-i-/-y-(dwuznaczny,“模棱两可”;łamigłówka,“谜题”),也有的完全不用连接元音(trój + kąt -> trójkąt,“三角形”)。zrost 则是把两个完全变了形的词直接融合在一起,不加连接元音,也不发生任何变化(Wielka + noc -> Wielkanoc,“复活节”;dobra + noc -> dobranoc)。

形式与结构

施事名词(nazwy wykonawców)

后缀词基派生词汉语意思
-arzpisaćpisarz作家
-arzmalowaćmalarz画家
-aczbadaćbadacz研究者
-aczsłuchaćsłuchacz听众
-cakierowaćkierowca司机
-casprzedawaćsprzedawca卖家
-nikpracowaćpracownik工人、雇员
-nikrolarolnik农民
-ecmądrymędrzec圣贤(ą -> ę,r -> rz)
-ista/-ystapianinopianista钢琴家

阴性对应词(nazwy żeńskie)

阳性词基阴性汉语意思构词成分
nauczycielnauczycielka(女)教师-ka
studentstudentka(女)学生-ka
PolakPolka波兰女人-ka(去掉 k)
pisarzpisarka(女)作家-ka
mistrzmistrzyni(女)冠军-yni
gospodarzgospodyni女房东、女主人-yni(不规则)
bógbogini女神-ini (ó -> o)

抽象名词(nazwy cech i czynności)

后缀词基派生词汉语意思
-ośćwolnywolność自由
-ośćciekawyciekawość好奇
-ośćwdzięcznywdzięczność感激
-otagłupigłupota愚蠢
-otaprostyprostota简单
-stwo/-ctwobogatybogactwo财富
-ństwodzieckodzieciństwo童年
-iznabiałybielizna亚麻布、内衣
-anieczytaćczytanie阅读
-enietłumaczyćtłumaczenie翻译
-ciepićpicie喝
-unekrysowaćrysunek绘画
-unekkierowaćkierunek方向

指小形式(zdrobnienia)和指大形式(zgrubienia)

词基指小形式双重指小形式指大形式汉语意思
domdomekdomeczekdomisko房子
kotkotekkoteczekkocisko猫
rękarączka--手(k -> cz)
noganóżka-nożysko腿(o -> ó,g -> ż)
piespiesek-psisko狗
chłopchłopek-chłopisko小伙子、农民
córkacóreczka--女儿

指小形式(-ek、-ik、-ka、-eczk-)表示小或亲切;指大形式(-isko/-ysko)表示大,语气常常粗鲁或者带有亲昵的意味。两者都会在接缝处触发第 44 课讲过的音变。

派生形容词(przymiotniki odrzeczownikowe i odczasownikowe)

后缀词基形容词汉语意思
-owydomdomowy家的、家庭的
-owyzimazimowy冬天的(形容词)
-nywodawodny水的(形容词)
-nygłódgłodny饥饿的
-skimiastomiejski城市的(st -> js)
-skimorzemorski海的(形容词)
-liwycierpiećcierpliwy有耐心的
-liwywrażeniewrażliwy敏感的
-alny/-elnyjeść / czytaćjadalny / czytelny可食用的/可读的
表所属 -inmatkamatczyn母亲的(k -> cz)
指小 -utkimałymalutki极小的
加强 prze-/arcy-pięknyprzepiękny美极了

复合词(złożenia i zrosty)

类型构成部分词汉语意思
złożenie (-o-)sam + chódsamochód汽车(“自己会动的东西”)
złożenie (-o-)list + nosićlistonosz邮递员
złożenie (-o-)woda + spadaćwodospad瀑布
złożenie (-o-)czas + pismoczasopismo期刊、杂志
złożenie (-o-)świat + poglądświatopogląd世界观
złożenie (-o-)krew + biegkrwiobieg血流(软词干 krwi-)
złożenie(数词)trój + kąttrójkąt三角形
złożenie + 后缀język + znawcajęzykoznawca语言学家
zrost(融合)wielka + nocWielkanoc复活节
zrost(融合)dobra + nocdobranoc晚安

零形式派生(derywacja paradygmatyczna)

动词名词汉语意思变化
leciećlot飞行-
skoczyćskok跳一下-
krzyczećkrzyk喊一声-
śpiewaćśpiew唱歌、歌曲-
wybraćwybór选择o -> ó
zebraćzbiór收集e -> 零,o -> ó
wjechaćwjazd入口、车道-
napić sięnapój饮品i -> ó

例句

Polski中文
Nauczycielka pochwaliła moje wypracowanie.(女)教师表扬了我的作文。(-ka + wy-)
Wolność słowa jest podstawą demokracji.言论自由是民主的基础。(-ość)
Kupiłem dzieciom mały domek dla lalek.我给孩子们买了一栋小玩具房子。(指小 -ek)
Ten listonosz przynosi pocztę codziennie rano.这位邮递员每天早上都送信。(复合词)
Pisarz podpisał egzemplarze swojej nowej książki.这位作家为他的新书签了名。(施事 -arz)
Samochód elektryczny jest coraz popularniejszy.电动汽车越来越受欢迎。(复合词)
Jej cierpliwość zaskoczyła wszystkich.她的耐心让所有人都感到惊讶。(由 cierpliwy 加 -ość 构成)
Głupota tego pomysłu była od razu widoczna.这个想法的愚蠢一眼就能看出来。(-ota)
Czasopismo naukowe publikuje wyniki badań.这本学术期刊发表研究成果。(复合词 + 动词性名词 badanie)
To słowo powstało przez zdrobnienie.这个词是通过指小化产生的。(表动作的名词 -enie)

常见错误

  • wolnota -> wolność——由形容词构成的抽象名词用 -ość;-ota 只是一个封闭的小类(głupota、prostota、ślepota)。
  • pisacz -> pisarz——“作家”用的是 -arz;-acz 构成的是 badacz、słuchacz、gracz,而不是这个词。
  • ptakek -> ptaszek——指小形式会触发词干音变(k -> sz),不是直接生硬地加上去的。
  • matkin -> matczyn——由 matka 构成的所属形容词要发生 k -> cz 音变:matczyn(“母亲的”)。
  • czytacja -> czytanie——本族词的动词性名词后缀是 -anie/-enie/-cie;-acja 只出现在拉丁语借词上(organizacja、informacja)。
  • samchód / listnosz -> samochód、listonosz——złożenie 需要在两个词干之间加连接元音 -o-。
  • duży pies 被当作指大形式 -> psisko——波兰语有真正的指大后缀 -isko,不是简单的“大 + 名词”。
  • nauczycielina -> nauczycielka——表示女性施事者的后缀是 -ka,不是 -ina。

学习提示

  • 遇到不认识的词,试着把它拆开:词基 + 构词成分。Wy-pracow-anie 字面是“往外-做工-(名词后缀)”,意思是“一篇作文”;bez-robot-ny 字面是“没有-工作-(形容词后缀)”,意思是“失业的”。大多数长词一拆开就变得一目了然。
  • 遇到任何“-ness/-ity”类的名词,-ość 都是最保险的猜测:它几乎是完全能产的,而且永远是阴性(变格方式跟 kość 一样)。
  • 指小形式可以层层叠加:dom -> domek -> domeczek,每加一层就更小、更亲切一分——而且每一步都可能触发音变(第 44 课)。
  • 在复合词里,找到 -o- 接缝,把两半分别当作普通词来读:gwiazd-o-zbiór = “星星的集合” = 星座。
  • 零形式派生的动作名词特别喜欢 o -> ó 这个替换:wybrać -> wybór,zebrać -> zbiór,przewieźć -> przewóz。如果看到一个短小的阳性名词和动词长得很像,就要怀疑是零形式派生。
  • 不管派生让一个词变得多长,重音始终落在倒数第二个音节上(见《发音与拼写》,重音(词的重音)一节)——sa-mo-cho-DO-wy。