构词法(派生)
C1 Słowotwórstwo 52 / 52
概要
波兰语是一种派生性很强的语言:它的大部分词汇都是靠在为数不多的词根上添加成分构成的。一旦你能把一个词拆成词基和构词成分(重新塑造词义的后缀、前缀或词尾),成千上万个“新”词就会变得一目了然——nauczyciel + -ka 是一位女教师,dom + -ek 是一栋小房子,sam + o + chód 是一辆汽车。这最后一课要给主要的构词方式画一张地图;它不会教你每一个后缀,但会让你学会看懂它们。
规则
每个派生词都有一个词基(podstawa słowotwórcza,构词所用的原词)和一个构词成分(formant,承载新意义的添加部分)。四种构词成分几乎承担了全部的构词工作。
- 后缀(przyrostek)——加在词干后面:pisa-ć -> pisa-rz(“作家”)。这是波兰语构词的主要方式。
- 前缀(przedrostek)——加在词的前面:piękny -> prze-piękny(“美极了”)。用在动词上时,这是单独一个大话题(第 45 课)。
- 零形式构词成分(formant zerowy)——没有看得见的词缀,只是词尾/变化类型发生变化:skaka-ć -> skok(“跳一下”)。
- 复合法(złożenie / zrost)——把两个词干合成一个词:woda + spadać -> wodospad(“瀑布”)。
派生几乎总是会在词的接缝处触发第 44 课讲过的辅音/元音音变:ręka -> rączka,noga -> nóżka,Bóg -> boży。
后缀法——主要的构词引擎
后缀既会改变词义,也常常改变词类。能产的大类有:施事名词(-arz、-acz、-ca、-nik)、表示性质或动作的抽象名词(性质:-ość、-ota;动作:-anie/-enie/-cie)、指小形式(-ek、-ka、-ik)和指大形式(-isko),以及关系形容词(-owy、-ny、-ski)。下面的表格给出每一类的完整模式。
能产性最高的后缀:-ość
几乎任何形容词都可以加上 -ość,变成抽象的“-ness/-ity”名词(永远是阴性,变格方式跟 kość 一样):wolny -> wolność(“自由”),ciekawy -> ciekawość(“好奇”),samotny -> samotność(“孤独”)。这个后缀几乎是完全能产的——只要知道形容词,就能造出对应的名词。
动词性名词:-anie / -enie / -cie
几乎每个动词都有一个表示动作的动词性名词(第 47 课):-ać 类动词用 -anie(czytać -> czytanie),-ić/-eć 类动词用 -enie(mówić -> mówienie),短的单音节词干用 -cie(pić -> picie)。这些都是规则、可预测的,不像拉丁语借来的 -acja(organizacja)那样。
零形式派生(formant zerowy)
许多表示动作的名词是从动词直接构成的,完全不加后缀——只用阳性的零词尾,并且常常伴随 o -> ó 音变:lecieć -> lot,krzyczeć -> krzyk,wybrać -> wybór,zebrać -> zbiór,wjechać -> wjazd。
复合法:złożenie 与 zrost
złożenie 用一个连接元音把两个词干接在一起,通常是 -o-(list + o + nosz -> listonosz,“邮递员”);有些词干用 -u-/-i-/-y-(dwuznaczny,“模棱两可”;łamigłówka,“谜题”),也有的完全不用连接元音(trój + kąt -> trójkąt,“三角形”)。zrost 则是把两个完全变了形的词直接融合在一起,不加连接元音,也不发生任何变化(Wielka + noc -> Wielkanoc,“复活节”;dobra + noc -> dobranoc)。
形式与结构
施事名词(nazwy wykonawców)
| 后缀 | 词基 | 派生词 | 汉语意思 |
|---|---|---|---|
| -arz | pisać | pisarz | 作家 |
| -arz | malować | malarz | 画家 |
| -acz | badać | badacz | 研究者 |
| -acz | słuchać | słuchacz | 听众 |
| -ca | kierować | kierowca | 司机 |
| -ca | sprzedawać | sprzedawca | 卖家 |
| -nik | pracować | pracownik | 工人、雇员 |
| -nik | rola | rolnik | 农民 |
| -ec | mądry | mędrzec | 圣贤(ą -> ę,r -> rz) |
| -ista/-ysta | pianino | pianista | 钢琴家 |
阴性对应词(nazwy żeńskie)
| 阳性词基 | 阴性 | 汉语意思 | 构词成分 |
|---|---|---|---|
| nauczyciel | nauczycielka | (女)教师 | -ka |
| student | studentka | (女)学生 | -ka |
| Polak | Polka | 波兰女人 | -ka(去掉 k) |
| pisarz | pisarka | (女)作家 | -ka |
| mistrz | mistrzyni | (女)冠军 | -yni |
| gospodarz | gospodyni | 女房东、女主人 | -yni(不规则) |
| bóg | bogini | 女神 | -ini (ó -> o) |
抽象名词(nazwy cech i czynności)
| 后缀 | 词基 | 派生词 | 汉语意思 |
|---|---|---|---|
| -ość | wolny | wolność | 自由 |
| -ość | ciekawy | ciekawość | 好奇 |
| -ość | wdzięczny | wdzięczność | 感激 |
| -ota | głupi | głupota | 愚蠢 |
| -ota | prosty | prostota | 简单 |
| -stwo/-ctwo | bogaty | bogactwo | 财富 |
| -ństwo | dziecko | dzieciństwo | 童年 |
| -izna | biały | bielizna | 亚麻布、内衣 |
| -anie | czytać | czytanie | 阅读 |
| -enie | tłumaczyć | tłumaczenie | 翻译 |
| -cie | pić | picie | 喝 |
| -unek | rysować | rysunek | 绘画 |
| -unek | kierować | kierunek | 方向 |
指小形式(zdrobnienia)和指大形式(zgrubienia)
| 词基 | 指小形式 | 双重指小形式 | 指大形式 | 汉语意思 |
|---|---|---|---|---|
| dom | domek | domeczek | domisko | 房子 |
| kot | kotek | koteczek | kocisko | 猫 |
| ręka | rączka | - | - | 手(k -> cz) |
| noga | nóżka | - | nożysko | 腿(o -> ó,g -> ż) |
| pies | piesek | - | psisko | 狗 |
| chłop | chłopek | - | chłopisko | 小伙子、农民 |
| córka | córeczka | - | - | 女儿 |
指小形式(-ek、-ik、-ka、-eczk-)表示小或亲切;指大形式(-isko/-ysko)表示大,语气常常粗鲁或者带有亲昵的意味。两者都会在接缝处触发第 44 课讲过的音变。
派生形容词(przymiotniki odrzeczownikowe i odczasownikowe)
| 后缀 | 词基 | 形容词 | 汉语意思 |
|---|---|---|---|
| -owy | dom | domowy | 家的、家庭的 |
| -owy | zima | zimowy | 冬天的(形容词) |
| -ny | woda | wodny | 水的(形容词) |
| -ny | głód | głodny | 饥饿的 |
| -ski | miasto | miejski | 城市的(st -> js) |
| -ski | morze | morski | 海的(形容词) |
| -liwy | cierpieć | cierpliwy | 有耐心的 |
| -liwy | wrażenie | wrażliwy | 敏感的 |
| -alny/-elny | jeść / czytać | jadalny / czytelny | 可食用的/可读的 |
| 表所属 -in | matka | matczyn | 母亲的(k -> cz) |
| 指小 -utki | mały | malutki | 极小的 |
| 加强 prze-/arcy- | piękny | przepiękny | 美极了 |
复合词(złożenia i zrosty)
| 类型 | 构成部分 | 词 | 汉语意思 |
|---|---|---|---|
| złożenie (-o-) | sam + chód | samochód | 汽车(“自己会动的东西”) |
| złożenie (-o-) | list + nosić | listonosz | 邮递员 |
| złożenie (-o-) | woda + spadać | wodospad | 瀑布 |
| złożenie (-o-) | czas + pismo | czasopismo | 期刊、杂志 |
| złożenie (-o-) | świat + pogląd | światopogląd | 世界观 |
| złożenie (-o-) | krew + bieg | krwiobieg | 血流(软词干 krwi-) |
| złożenie(数词) | trój + kąt | trójkąt | 三角形 |
| złożenie + 后缀 | język + znawca | językoznawca | 语言学家 |
| zrost(融合) | wielka + noc | Wielkanoc | 复活节 |
| zrost(融合) | dobra + noc | dobranoc | 晚安 |
零形式派生(derywacja paradygmatyczna)
| 动词 | 名词 | 汉语意思 | 变化 |
|---|---|---|---|
| lecieć | lot | 飞行 | - |
| skoczyć | skok | 跳一下 | - |
| krzyczeć | krzyk | 喊一声 | - |
| śpiewać | śpiew | 唱歌、歌曲 | - |
| wybrać | wybór | 选择 | o -> ó |
| zebrać | zbiór | 收集 | e -> 零,o -> ó |
| wjechać | wjazd | 入口、车道 | - |
| napić się | napój | 饮品 | i -> ó |
例句
| Polski | 中文 |
|---|---|
| Nauczycielka pochwaliła moje wypracowanie. | (女)教师表扬了我的作文。(-ka + wy-) |
| Wolność słowa jest podstawą demokracji. | 言论自由是民主的基础。(-ość) |
| Kupiłem dzieciom mały domek dla lalek. | 我给孩子们买了一栋小玩具房子。(指小 -ek) |
| Ten listonosz przynosi pocztę codziennie rano. | 这位邮递员每天早上都送信。(复合词) |
| Pisarz podpisał egzemplarze swojej nowej książki. | 这位作家为他的新书签了名。(施事 -arz) |
| Samochód elektryczny jest coraz popularniejszy. | 电动汽车越来越受欢迎。(复合词) |
| Jej cierpliwość zaskoczyła wszystkich. | 她的耐心让所有人都感到惊讶。(由 cierpliwy 加 -ość 构成) |
| Głupota tego pomysłu była od razu widoczna. | 这个想法的愚蠢一眼就能看出来。(-ota) |
| Czasopismo naukowe publikuje wyniki badań. | 这本学术期刊发表研究成果。(复合词 + 动词性名词 badanie) |
| To słowo powstało przez zdrobnienie. | 这个词是通过指小化产生的。(表动作的名词 -enie) |
常见错误
- wolnota -> wolność——由形容词构成的抽象名词用 -ość;-ota 只是一个封闭的小类(głupota、prostota、ślepota)。
- pisacz -> pisarz——“作家”用的是 -arz;-acz 构成的是 badacz、słuchacz、gracz,而不是这个词。
- ptakek -> ptaszek——指小形式会触发词干音变(k -> sz),不是直接生硬地加上去的。
- matkin -> matczyn——由 matka 构成的所属形容词要发生 k -> cz 音变:matczyn(“母亲的”)。
- czytacja -> czytanie——本族词的动词性名词后缀是 -anie/-enie/-cie;-acja 只出现在拉丁语借词上(organizacja、informacja)。
- samchód / listnosz -> samochód、listonosz——złożenie 需要在两个词干之间加连接元音 -o-。
- duży pies 被当作指大形式 -> psisko——波兰语有真正的指大后缀 -isko,不是简单的“大 + 名词”。
- nauczycielina -> nauczycielka——表示女性施事者的后缀是 -ka,不是 -ina。
学习提示
- 遇到不认识的词,试着把它拆开:词基 + 构词成分。Wy-pracow-anie 字面是“往外-做工-(名词后缀)”,意思是“一篇作文”;bez-robot-ny 字面是“没有-工作-(形容词后缀)”,意思是“失业的”。大多数长词一拆开就变得一目了然。
- 遇到任何“-ness/-ity”类的名词,-ość 都是最保险的猜测:它几乎是完全能产的,而且永远是阴性(变格方式跟 kość 一样)。
- 指小形式可以层层叠加:dom -> domek -> domeczek,每加一层就更小、更亲切一分——而且每一步都可能触发音变(第 44 课)。
- 在复合词里,找到 -o- 接缝,把两半分别当作普通词来读:gwiazd-o-zbiór = “星星的集合” = 星座。
- 零形式派生的动作名词特别喜欢 o -> ó 这个替换:wybrać -> wybór,zebrać -> zbiór,przewieźć -> przewóz。如果看到一个短小的阳性名词和动词长得很像,就要怀疑是零形式派生。
- 不管派生让一个词变得多长,重音始终落在倒数第二个音节上(见《发音与拼写》,重音(词的重音)一节)——sa-mo-cho-DO-wy。