W skrócie

W mówionym niderlandzkim perfectum (ik heb gedaan) — czas przeszły złożony — używa się dla pojedynczego, zakończonego zdarzenia, a imperfectum (ik deed) — czas przeszły prosty — dla opisu, tła i przyzwyczajeń, i (niemal) zawsze po toen. W opowiadaniu miesza się oba: zaczyna się od perfectum, a potem przechodzi na imperfectum, żeby odmalować scenę.

Zasada

Oba czasy mówią o przeszłości; wybór zależy od funkcji, nie tylko od czasu.

1. Pojedyncze zakończone zdarzenie (mówiony niderlandzki) -> perfectum. Ik heb een huis gekocht. / We zijn naar de film geweest. W rozmowie niderlandzki zdecydowanie woli perfectum, żeby zrelacjonować, że coś się wydarzyło.

2. Opis, stan, tło -> imperfectum. Het huis was groot. Het regende. Iedereen sliep nog. Dla tego, jak coś było (pogoda, uczucia, sytuacje trwające), używa się imperfectum.

3. Przyzwyczajenie / powtarzalność w przeszłości -> imperfectum. We gingen elke zomer kamperen. Czynności powtarzalne albo „kiedyś zwykle” przybierają imperfectum.

4. Po toen -> imperfectum. Toen ik thuiskwam, was er niemand. Po spójniku toen („gdy”, jeden moment w przeszłości) następuje imperfectum, nigdy perfectum. To samo słowo bywa też przysłówkiem, „wtedy” / „w tamtym momencie”: nie otwiera wtedy własnego zdania, więc czas rządzi się regułami podanymi wyżej. Ik woonde toen nog in Rotterdam. / Toen heb ik hem gebeld.

5. Opowiadanie / anegdota -> mieszanka. Zacznij od perfectum dla głównego zdarzenia, a potem użyj imperfectum, żeby opisać scenę wokół niego: Gisteren ben ik gevallen. Het was spekglad en er lag ijs op de stoep.

Uwaga: to wzorzec mówiony / nieformalny. W narracji pisanej (powieściach, sprawozdaniach) imperfectum bywa też używane do opowiadania ciągu zdarzeń. Jako uczeń trzymaj się powyższych reguł mówionych — brzmią naturalnie w codziennym niderlandzkim.

Formy i schematy

Skorzystaj z tej tabeli decyzyjnej, żeby wybrać czas:

Słowa-sygnały, które podpowiadają wybór:

*gisteren i vorige week wskazują na jeden moment, ale w mowie zazwyczaj i tak relacjonuje się zdarzenie za pomocą perfectum: Gisteren heb ik gewerkt.

Przykłady

Typowe błędy

• Toen ik ben thuisgekomen -> Toen ik thuiskwam — po toen używaj imperfectum, nigdy perfectum.
• Vroeger heb ik elke dag gefietst -> Vroeger fietste ik elke dag — przyzwyczajenia i powtarzalność przybierają imperfectum, nie perfectum.
• Het heeft geregend toen we aankwamen -> Het regende toen we aankwamen — trwające tło/opis to imperfectum.
• Ik kocht net brood (pojedyncze zdarzenie, luźna mowa) -> Ik heb net brood gekocht — żeby zrelacjonować jedno zakończone zdarzenie w rozmowie, wybierz perfectum.
• Mieszanie toen i als: użyj toen dla jednego momentu w przeszłości, als/wanneer dla teraźniejszości, przyszłości albo sytuacji powtarzalnych: Als ik thuiskom, bel ik je (nie toen).

Wskazówki

• Zadaj sobie pytanie: czy relacjonuję, że coś się wydarzyło, czy opisuję, jak było? „Wydarzyło się” -> perfectum; „jak było” -> imperfectum.
• toen = imperfectum — gdy jest spójnikiem otwierającym zdanie. Zlep te dwa słowa razem w pamięci.
• Słowa przyzwyczajenia (altijd, vaak, vroeger, elke…) ciągną cię ku imperfectum; słowa jednorazowości (een keer, net, al) ciągną cię ku perfectum.
• Opowiadaj anegdoty jak rodzimy użytkownik: najpierw perfectum („Ik ben…gegaan / gevallen”), potem imperfectum, żeby ustawić scenę („het was…, er stond…”).