Zdania względne

B1 Betrekkelijke bijzin 37 / 48

W skrócie

Zdanie względne dodaje informację o rzeczowniku („mężczyzna, który tu mieszka”). W niderlandzkim zaimek to die dla wyrazów typu de i wszystkich liczb mnogich, dat dla wyrazów typu het. Po przyimku dla rzeczy używa się waar + przyimek, dla osób wie. wat używa się po alles/iets/niets/het mooiste oraz gdy odnosi się do całego zdania. Ponieważ jest to zdanie podrzędne (bijzin), czasownik odmieniony przenosi się na koniec.

Zasada

1. die czy dat. Zaimek względny zgadza się z rodzajem/liczbą rzeczownika, do którego się odnosi (wyrazu odniesienia), a nie z jego rolą w zdaniu:

Wyraz odniesienia	Zaimek	Przykład
wyraz typu de (l. pojedyncza)	die	de man die daar woont
wyraz typu het (l. pojedyncza)	dat	het huis dat te koop staat
liczba mnoga (de + het)	die	de kinderen / de huizen die…

2. Po przyimku — rzeczy: waar + przyimek. Nie można powiedzieć „de stoel op die”. Dla nieżywotnego wyrazu odniesienia łącz waar z przyimkiem w jedno słowo, albo rozdziel je:

de stoel waarop ik zit (razem, bardziej formalnie)
de stoel waar ik op zit (rozdzielone, bardzo częste w mowie)

3. Po przyimku — osoby: przyimek + wie. Przy osobie zostaje przyimek i używa się wie:

de vrouw met wie ik praat
de collega op wie ik wacht

(W mowie potocznej słychać też waarmee/waarop w odniesieniu do osób, ale przyimek + wie to bezpieczna forma standardowa.)

4. wat. Używaj wat (nie dat) w dwóch przypadkach:

po alles, iets, niets, veel, weinig oraz po nijakim stopniu najwyższym typu het mooiste/het enige: alles wat ik weet — ale gdy zdanie wymaga przyimka, wat ustępuje miejsca waar + przyimek, dokładnie jak przy każdej innej rzeczy: alles waaraan ik denk, iets waar je mee kunt schrijven, nie „alles met wat”
gdy odnosi się do całego zdania: Hij kwam te laat, wat ik vervelend vond.

5. Szyk wyrazów = bijzin. Zdanie względne to zdanie podrzędne, więc czasownik odmieniony trafia na koniec (zob. lekcję 35): de man die hier elke dag werkt.

Formy i schematy

Rola w zdaniu	Nieżywotny (rzecz)	Żywotny (osoba)
Podmiot / dopełnienie	die (de) / dat (het)	die
Po przyimku	waar + przyimek (waarop, waarmee, waarvan…)	przyimek + wie (met wie, op wie…)
Po alles/iets/niets/stopniu najwyższym	wat, ale z przyimkiem waar + przyimek (alles waaraan…)	(dla osób użyj die: de enige die…)
Odnosi się do całego zdania	wat	-

Częste połączenia z waar: waarop (na czym/na którym), waarin (w czym/w którym), waarmee (czym/którym), waarvan (z czego/z którego), waaraan (do czego/o czym), waarover (o czym/o którym), waarvoor (dla czego/dla którego), waarnaar (do czego/do którego).

Uwaga: met + waar zamienia się w waarmee (nie waarmet), a tot zamienia się w waartoe.

Przykłady

Nederlands	Polski
De man die naast ons woont, is arts.	Mężczyzna, który mieszka obok nas, jest lekarzem.
Het boek dat ik gisteren kocht, is al uit.	Książka, którą kupiłem wczoraj, jest już skończona.
De kinderen die buiten spelen, zijn van mijn zus.	Dzieci, które bawią się na dworze, są siostry.
Dit is de stoel waarop ik altijd zit.	To jest krzesło, na którym zawsze siedzę.
Dat is het mes waar ik het brood mee snijd.	To jest ten nóż, którym kroję chleb.
De vrouw met wie ik praatte, is mijn buurvrouw.	Kobieta, z którą rozmawiałem, jest moją sąsiadką.
Alles wat hij zegt, is waar.	Wszystko, co on mówi, jest prawdą.
Hij was te laat, wat ik echt vervelend vond.	Spóźnił się, co naprawdę uznałem za irytujące.

Typowe błędy

het huis die ik koop -> het huis dat ik koop — wyrazy typu het przybierają dat, nie die.
de stoel op die ik zit -> de stoel waarop ik zit / de stoel waar ik op zit — nigdy przyimek + die w odniesieniu do rzeczy; użyj waar + przyimek.
de man met die ik praat -> de man met wie ik praat — dla osób po przyimku użyj wie.
alles dat ik weet -> alles wat ik weet — po alles/iets/niets/stopniu najwyższym użyj wat.
de vrouw die woont naast ons, is arts (czasownik nie na końcu) -> …die naast ons woont, is arts — to bijzin, więc czasownik odmieniony trafia na koniec.

Wskazówki

Wybierz die/dat na podstawie przedimka: de -> die, het -> dat; każda liczba mnoga -> die.
Słyszysz „przyimek + rzecz”? Sięgnij po waar…. Słyszysz „przyimek + osoba”? Sięgnij po …wie.
Forma rozdzielona (waar ik op zit) jest normalna i naturalna w mowie; forma połączona (waarop ik zit) brzmi bardziej formalnie/książkowo.
Wyrazy-wyzwalacze alles, iets, niets, het mooiste/enige automatycznie przyciągają wat, nie dat.