W skrócie

W angielskim mówi się „to me”, „for you”, „with him” — przyimek, a po nim osobny, mały zaimek. Współczesny hebrajski nie pozwala zaimkowi stać osobno: zlewa go z przyimkiem w jedną końcówkę. Dlatego „to me” to jedno słowo, לי (li); „for you” to בשבילך (bishvilcha); „with him” to איתו (ito). Nigdy nie mówi się ל אני ani עם הוא — zaimek zawsze zlewa się z przyimkiem. Ten proces nazywa się נטיית מילות היחס (netiyat milot ha-yachas), czyli „odmiana przyimków”.

Do nauczenia są dwa wzorce końcówek, a wybór zależy od przyimka. Grupa o podstawie liczby pojedynczej (ל־, ב־, של, אצל, בשביל) przyjmuje końcówki לי/לך/לו (li/lecha/lo). Grupa o podstawie liczby mnogiej (על, אל, אחרי) przyjmuje inny, dłuższy zestaw — עליי/עליו/עליה (alai/alav/aleha). Dwa przyimki są po prostu nieregularne i trzeba je zapamiętać osobno: עם „z” (איתי, iti) oraz מ־ „od” (ממני, mimeni). Dobra wiadomość: ten sam zestaw końcówek o podstawie liczby pojedynczej znasz już z של z lekcji 10 oraz z wnętrza יש לי z lekcji 14.

Zasada

Zaimek po przyimku musi się z nim zlać — nigdy nie jest osobnym słowem. Gołe przyimki z lekcji 13 (ל־, ב־, על, עם, מ־ …) łączą się z pełnym rzeczownikiem jak zwykle — לחבר (la-chaver, „do przyjaciela”), על השולחן (al ha-shulchan, „na stole”). Ale gdy dopełnieniem jest zaimek („mnie, ciebie, jego…”), hebrajski porzuca samodzielny zaimek i zamiast tego przytwierdza końcówkę do przyimka: nie ל אני, lecz לי (li), nie על הוא, lecz עליו (alav). Zapamiętuj całe zlane słowo, a nie „przyimek + zaimek”.

Wzorzec 1 — grupa o podstawie liczby pojedynczej: ל־, ב־, של, אצל, בשביל. Przyjmują one rodzinę końcówek לי/לך/לו/לה/לנו/לכם/להם. Końcówki to: -i (mnie), -cha/-ach (ciebie, r.m./r.ż.), -o (jego), -a (jej), -anu/-enu (nas), -chem/-chen (was), -hem/-hen (ich). To ten sam zestaw, który ćwiczyłeś na של w lekcji 10 — שלי/שלך/שלו (sheli/shelcha/shelo) — więc większość pracy masz już za sobą. Uważaj na jeden szczegół: w komórkach „ich” ל, ב i של zachowują -hem/-hen (להם/להן, בהם/בהן, שלהם/שלהן), ale dłuższe podstawy אצל i בשביל przechodzą na -am/-an (אצלם etzlam / אצלן etzlan, בשבילם bishvilam / בשבילן bishvilan).

Wzorzec 2 — grupa o podstawie liczby mnogiej: על, אל, אחרי. Te przyimki odmieniają się tak, jakby ich podstawą był rzeczownik w stanie sprzężonym liczby mnogiej, więc końcówki są dłuższe: עליי/עליך/עליו/עליה/עלינו/עליכם/עליהם (alai/alecha/alav/aleha/aleinu/aleichem/aleihem). Dwie rzeczy warto zaznaczyć. Po pierwsze, w ktiv male 1. osoba liczby pojedynczej zapisywana jest podwójnym jodem — עליי (alai), אליי (elai), אחריי (acharai) — nigdy pojedynczym. Po drugie, 3. osoba liczby pojedynczej rodzaju męskiego zapisywana jest jako ־יו, ale czytana -av: עליו to alav („o nim/na nim”), אליו to elav („do niego”), אחריו to acharav („po nim”). Zapis wygląda, jakby miał brzmieć „-iyu”; nie brzmi.

עם „z” ma supletywną odmianę — mów איתי, nie עמי. W codziennym współczesnym hebrajskim עם przechodzi na zupełnie inny, odmieniony rdzeń, אית־: איתי/איתך/איתו/איתה/איתנו/איתם (iti/itcha/ito/ita/itanu/itam), „ze mną / z tobą / z nim / z nią / z nami / z nimi”. Starsze formy עמי/עמו (imi/imo) wciąż istnieją, ale należą do rejestru literackiego i formalnego — rozpoznawaj je w czytaniu, ale sam twórz איתי/איתו.

מ־ „od” jest nieregularny — ממני, ממך, ממנו. Przyimek מ־/מן odmienia się według własnego wzorca: ממני (mimeni, ode mnie), ממך (mimcha/mimech, od ciebie), ממנו (mimeno, od niego), ממנה (mimena, od niej), ממנו (mimenu, od nas), מכם (mikem, od was), מהם (mehem, od nich). Zwróć uwagę na wbudowaną dwuznaczność: ממנו oznacza jednocześnie „od niego” (mimeno) i „od nas” (mimenu) — jeden zapis, dwa słowa, rozróżniane wyłącznie samogłoską i kontekstem.

Ten sam zapis, inna samogłoska, rozdziela rodzaj męski/żeński „ty”. Podobnie jak w zaimkach samodzielnych אתה/את, końcówka 2. osoby ma odczyt męski i żeński, często zapisywane tymi samymi literami: לך to lecha do mężczyzny, ale lach do kobiety; podobnie בך (becha/bach), שלך (shelcha/shelach), איתך (itcha/itach). Zapis bez niqqud ukrywa tę różnicę — o samogłosce decyduje płeć adresata.

Już od dawna tego używasz. יש לי (yesh li, „mam”), אין לו (ein lo, „on nie ma”) z lekcji 14 to dokładnie ten sam odmieniony ל־. A שלי/שלך (sheli/shelcha) z lekcji 10 to ten sam zestaw końcówek na של. Ta lekcja po prostu rozciąga ten mechanizm na resztę popularnych przyimków.

Formy i schematy

Wzorzec 1 — podstawa liczby pojedynczej, pełny paradygmat na ל־ (do / dla):

Te same końcówki o podstawie liczby pojedynczej na pozostałych przyimkach tej grupy:

Wzorzec 2 — podstawa liczby mnogiej, pełny paradygmat na על (na / o):

Te same końcówki o podstawie liczby mnogiej na אל i אחרי:

עם (z) — supletywny rdzeń אית־ (literacka forma עמ־ pokazana tylko do rozpoznawania):

מ־ (od) — nieregularny; zwróć uwagę, że ממנו pełni podwójną funkcję:

Przykłady

Typowe błędy

• ל אני -> לי (li) — zaimek zlewa się z przyimkiem w jedną końcówkę; nigdy nie zapisuje się go jako osobnego słowa.
• עם אני / עם הוא -> איתי / איתו (iti / ito) — עם ma odmianę supletywną: jego odmieniony rdzeń to אית־, więc „ze mną” to איתי, a „z nim” to איתו.
• עלי (pojedynczy jod, miało znaczyć „o mnie”) -> עליי (alai) — 1. osoba liczby pojedynczej w grupie o podstawie liczby mnogiej to w ktiv male podwójny jod: עליי, nie עלי.
• הם מדברים על אני -> הם מדברים עליי (hem medabrim alai) — „o mnie” to zlane עליי; nie można zostawić על i zaimka osobno.
• מ אני / מן אני -> ממני (mimeni) — „ode mnie” to jedno nieregularne słowo ממני.
• בשביל אתה -> בשבילך (bishvilcha) — „dla ciebie” zlewa się dokładnie tak jak שלך; zapisuj to jednym słowem.
• לך czytane jako lecha, skierowane do kobiety -> לך czytane jako lach — 2. osoba nadal rozdziela się na r.m./r.ż. pod jednym zapisem: לך = lecha do mężczyzny, lach do kobiety.

Wskazówki

• Zawsze gdy po przyimku miałby stać zaimek, zlej go z nim. Wyćwicz odruch: „לי, nie ל + אני”.
• Dwie rodziny do odróżniania: zestaw o podstawie liczby pojedynczej (ל, ב, של, אצל, בשביל) z לי/לך/לו, oraz zestaw o podstawie liczby mnogiej (על, אל, אחרי) z עליי/עליו/עליה.
• Pamiętaj o podwójnym jodzie w ktiv male dla „mnie” w grupie o podstawie liczby mnogiej: עליי (alai), אליי (elai), אחריי (acharai).
• Czytaj końcówkę ־יו jako -av: עליו = alav, אליו = elav, אחריו = acharav. Wygląda, jakby brzmiała „-iyu”; nie brzmi.
• Ten zestaw końcówek masz już opanowany z של (lekcja 10) — שלי/שלך/שלו — oraz z יש לי (lekcja 14); dokładnie te same końcówki niosą ל, ב i pozostałe.
• עם to pułapka: w mowie mów איתי/איתו, nigdy עמי. Formy עמי/עמו zachowaj tylko do czytania formalnego hebrajskiego.
• ממנו jest podwójnie obciążone: „od niego” (mimeno) i „od nas” (mimenu) dzielą jeden zapis — rozróżnia je tylko samogłoska i kontekst.
• Jeden zapis, dwie samogłoski dla „ty”: לך to lecha do mężczyzny, lach do kobiety — i podobnie בך, שלך, איתך.