W skrócie

Angielski wyraża podziw, przestawiając szyk zdania: „jak piękne jest niebo!”, „ale to był dzień!”. Arabski robi to za pomocą dwóch stałych formuł, a uderzające jest to, że obie są قِياسِيّ — regularne. Nie uczysz się listy wykrzyknień; bierzesz rdzeń, wlewasz go w ما أَفْعَلَهُ albo أَفْعِلْ بِهِ, i wykrzyknienie istnieje. ما أَجْمَلَ السَّماءَ! i أَجْمِلْ بِالسَّماءِ! oba znaczą „jak piękne jest niebo”, i oba zostały zbudowane na miejscu z جَمُلَ.

Powód, dla którego ta lekcja jest na poziomie B2, a nie A2, jest taki, że pierwszy wzorzec jest niewidoczny bez znaków samogłoskowych. ما أجمل السماء to trzy słowa, które mogą być wykrzyknieniem, pytaniem albo zwykłym zaprzeczeniem, zależnie wyłącznie od fatḥ i damm, których nie widać. To najwyraźniejszy przypadek w całej ścieżce, w którym التَّشْكيل samo niesie znaczenie, więc czytaj tu każdą samogłoskę jako informację, nie ozdobę.

Zasada

1. Wzorzec pierwszy: ما + أَفْعَلَ + rzeczownik w bierniku. Podstawowa formuła to ما أَفْعَلَهُ. Weź rdzeń trójspółgłoskowy, odlej go w kształt أَفْعَلَ (formę czasu przeszłego) i postaw rzecz, którą się zachwycasz, zaraz po niej, w bierniku:

• ما أَجْمَلَ السَّماءَ! — jak piękne jest niebo.
• ما أَسْرَعَ الوَقْتَ! — jak szybko mija czas.
• ما أَطْيَبَ الطَّعامَ! — jak dobre jest to jedzenie.
• ما أَشَدَّ الحَرَّ! — jak dotkliwy jest ten upał.

Dwie fatḥy niosą całą konstrukcję: jedna na ostatniej spółgłosce rdzenia czasownika, druga na końcu rzeczownika. Zgub którąkolwiek, a napiszesz coś innego.

2. Dlaczego rzeczownik jest w bierniku. Zwięzła analiza, bo tłumaczy końcówkę, zamiast po prostu ją narzucać. Tutaj ما nie jest ani słowem pytającym, ani negatorem: to nieokreślony rzeczownik znaczący z grubsza „coś wielkiego” i jest مُبْتَدَأ. أَجْمَلَ to prawdziwy czasownik w czasie przeszłym, którego podmiotem jest ukryty zaimek odnoszący się do ما. السَّماءَ jest więc jego مَفْعولٌ بِهِ, a to małe zdanie czasownikowe jest خَبَر. Dosłownie: „coś uczyniło niebo pięknym” — stąd biernik, i stąd forma czasu przeszłego dla znaczenia teraźniejszego.

3. Czasownik jest zastygły. أَجْمَلَ w tym wzorcu nigdy się z niczym nie zgadza i nigdy nie zmienia czasu. Pozostaje trzecioosobowym rodzaju męskiego liczby pojedynczej w czasie przeszłym, cokolwiek po nim następuje: ما أَجْمَلَ السَّماواتِ!، ما أَكْرَمَ المُعَلِّماتِ!، ما أَذْكاهُنَّ! Nigdy ما أَجْمَلَتْ, nigdy ما أَجْمَلوا. Te dwa czasowniki wykrzyknienia są w gramatyce arabskiej جامِدان — zastygłe — i to jest jeden z nich.

4. Zaimek jako dopełnienie doczepia się bezpośrednio. Kiedy przedmiot podziwu jest już znany, staje się dołączonym zaimkiem w bierniku (lekcja 29): ما أَجْمَلَها!، ما أَرْوَعَهُ!، ما أَصْعَبَهُمْ! Zaimek musi mieć formę dołączoną, dopełnieniową; wolny zaimek po czasowniku nie jest poprawnym arabskim.

5. Rzeczownik musi być określony albo wyraźnie sprecyzowany. المُتَعَجَّبُ مِنْهُ — rzecz, którą się zachwycasz — jest zwykle określona (ما أَجْمَلَ السَّماءَ!) albo nieokreślona, ale niosąca własny opis (ما أَجْمَلَ سَماءً صافِيَةً!). Naga nieokreśloność sama w sobie — ما أَجْمَلَ سَماءً! — nie ma niczym się zachwycać i nie działa. مُضاف liczy się jako sprecyzowanie: ما أَجْمَلَ سَماءَ الصَّحْراءِ!

6. Wzorzec drugi: أَفْعِلْ بِـ. Ten sam rdzeń w innej formie: أَفْعِلْ بِهِ. Wygląda jak tryb rozkazujący i jest tak czytany, ale nie jest rozkazem — gramatycy nazywają go czasownikiem przeszłym, który wyszedł w kształcie trybu rozkazującego, a jego znaczenie jest dokładnie takie samo jak we wzorcu pierwszym.

• أَجْمِلْ بِالسَّماءِ! — jak piękne jest niebo.
• أَكْرِمْ بِهِ رَجُلًا! — ale to szlachetny człowiek.
• أَعْظِمْ بِالصَّبْرِ! — jak wielka jest cierpliwość.

7. We wzorcu drugim بـ jest nadmiarowe, a forma nigdy się nie odmienia. Rzeczownik po بـ jest na piśmie w مَجْرور, ale logicznie jest podmiotem; بـ to حَرْفُ جَرٍّ زائِد, dodany dla kształtu formuły i niczego nie tłumaczący. Ponieważ czasownik nosi tylko kostium trybu rozkazującego, nie przyjmuje żadnych jego końcówek: piszesz أَجْمِلْ بِالسَّماءِ! do kobiety, do tłumu, do kogokolwiek — nigdy أَجْمِلي بِالسَّماءِ, nigdy أَجْمِلوا. To, co się zmienia, to zaimek po بـ, bo jest on prawdziwym dopełnieniem prawdziwego przyimka: أَكْرِمْ بِهِ!، أَكْرِمْ بِها!، أَكْرِمْ بِهِمْ! Po nim może następować nieokreślony biernik jako تَمْييز, nazywający, czego dotyczy podziw: أَكْرِمْ بِهِ رَجُلًا!، أَعْظِمْ بِها فِكْرَةً!

8. Sztandarowy kontrast: trzy odczytania tych samych liter. Bez znaków samogłoskowych ما أكرم الرجل jest niejednoznaczne na trzy sposoby. Ze znakami — wcale nie jest niejednoznaczne:

• ما أَكْرَمَ الرَّجُلَ! — wykrzyknienie. Czasownik + dopełnienie w bierniku, zamknięte znakiem „!”.
• ما أَكْرَمُ الرَّجُلِ؟ — pytanie. ما to słowo pytające, أَكْرَمُ to elativ z lekcji 28 jako orzeczenie w mianowniku, a الرَّجُلِ jest w dopełniaczu jako drugi człon إِضافَة: „co jest najbardziej szlachetną cechą tego człowieka?”
• ما أَكْرَمَ الرَّجُلُ ضَيْفَهُ. — zaprzeczenie. ما to negator przeszłości z lekcji 37, أَكْرَمَ to koniugacja IV „uhonorował”, الرَّجُلُ to jego podmiot w mianowniku: „ten człowiek nie uhonorował swojego gościa”.

Te same spółgłoski; całą pracę wykonuje końcówka rzeczownika i znak na końcu zdania. Jedna praktyczna uwaga o tym znaku: arabski nie ma osobnego wykrzyknika. Ten znak to zwykłe ASCII „!”, którego używa angielski, umieszczone na lewym końcu wiersza. Ponieważ pytania arabskie mają własne «؟», para „!” kontra «؟» to prawdziwa wskazówka wizualna w druku, i często jedyna, jaką daje tekst bez znaków samogłoskowych.

9. Sześć warunków. Nie każdy czasownik może wejść w te wzorce. Lista jest dokładnie taka sama jak ta rządząca elativem w lekcji 28, co jest najtańszym sposobem, żeby ją zapamiętać: jeśli rdzeń nie może utworzyć أَفْعَل jako stopnia wyższego, nie może też utworzyć wykrzyknienia. Czasownik musi być

1. ثُلاثِيّ — trójspółgłoskowy, więc koniugacje II–X odpadają (lekcje 46–48);
2. تامّ — pełny, więc كانَ وأَخَواتُها (lekcja 43) odpadają;
3. مُتَصَرِّف — musi się odmieniać, więc czasowniki zastygłe لَيْسَ، عَسى، نِعْمَ، بِئْسَ odpadają;
4. مَبْنِيٌّ لِلْمَعْلوم — czynny, więc strona bierna (lekcja 52) odpada;
5. مُثْبَت — twierdzący, więc czasownik zaprzeczony odpada;
6. قابِلٌ لِلتَّفاوُت — stopniowalny, więc ماتَ، فَنِيَ، غَرِقَ, które nie dopuszczają „bardziej” ani „mniej”, odpadają.

10. I jeszcze jedno wyłączenie: przymiotniki أَفْعَل. Jeśli własny przymiotnik czasownika ma już kształt أَفْعَل — kolory i wady cielesne — to miejsce jest zajęte i wzorzec jest zablokowany: حَمِرَ / أَحْمَر، خَضِرَ / أَخْضَر، عَرِجَ / أَعْرَج، عَمِيَ / أَعْمى. Dlatego ما أَحْمَرَ الوَرْدَ! nie jest wzmocnioną czerwoną różą; jest zdaniem złamanym.

11. Gdy warunek zawodzi, użyj czasownika pomocniczego plus مَصْدَر. Ta naprawa jest mechaniczna i bardzo częsta w prawdziwej prozie. Wstaw do wzorca odpowiedni czasownik ثُلاثِيّ — ما أَشَدَّ، ما أَكْثَرَ، ما أَعْظَمَ، ما أَجْمَلَ — i podaj mu مَصْدَر (lekcja 54) zablokowanego czasownika jako jego dopełnienie w bierniku. Rzeczownik, o który naprawdę ci chodzi, następuje wtedy jako مُضافٌ إِلَيْهِ albo jako dołączony zaimek:

• ما أَشَدَّ حُمْرَةَ الوَرْدِ! — jak czerwone są róże (kolor, zablokowany przez regułę 10).
• ما أَكْثَرَ اسْتِخْدامَهُ! — jak bardzo jest to używane (koniugacja X, zablokowana przez warunek 1).
• ما أَعْظَمَ انْتِشارَ الظّاهِرَةِ! — jak rozpowszechnione jest to zjawisko.
• ما أَشَدَّ تَأَثُّرَهُ بِالخَبَرِ! — jak bardzo był poruszony tą wiadomością.

Wzorzec drugi przyjmuje tę samą naprawę: أَشْدِدْ بِحُمْرَةِ الوَرْدِ! Dla strony biernej albo czasownika zaprzeczonego czasownik pomocniczy przyjmuje zamiast tego مَصْدَرٌ مُؤَوَّل: ما أَعْظَمَ ما كُتِبَ!، ما أَقْبَحَ أَلّا يَعْتَذِرَ! To مَصْدَرٌ مُؤَوَّل jest też zwykłym sposobem zachwycania się czynnością, a nie rzeczą: ما أَجْمَلَ أَنْ نَلْتَقِيَ بَعْدَ سِنينَ!

12. Formuły سَماعِيّ, które naprawdę spotkasz w druku. Obok dwóch regularnych wzorców istnieją słyszane, nieanalizowalne wyrażenia. Dwa z nich warto opanować:

• يا لَهُ مِنْ + nieokreślony dopełniacz — „ale to …!”: يا لَهُ مِنْ يَوْمٍ!، يا لَها مِنْ لَيْلَةٍ!، يا لَهُمْ مِنْ رِجالٍ! Zaimek przy لَـ zgadza się z rzeczownikiem; مِنْ jest ustalone we współczesnym użyciu — starszy wariant يا لَهُ رَجُلًا, z bierniku zamiast tego تَمْييز, jest dziś rzadki.
• يا لَـ + dopełniacz — „jak wielkie jest …!”: يا لَجَمالِ السَّماءِ!، يا لَلْعَجَبِ!، يا لَرَوْعَةِ المَنْظَرِ! Zwróć uwagę na fatḥę na لام tutaj; zwykłe zawołanie w ogóle nie niesie لام.

Wciąż w pełni żywe we współczesnym piśmie: ما هٰذا الجَمالُ!، أَيُّ يَوْمٍ كانَ ذٰلِكَ! To zdania imienne z wykrzyknikiem, nie specjalny wzorzec, więc żadnych niespodzianek co do przypadka.

13. Dwie granice. يا tutaj nie jest partykułą wołacza z lekcji 36 — يا وَلَدُ! przywołuje kogoś, يا لَهُ مِنْ وَلَدٍ! zachwyca się nim. A to, jak oficjalnie to wszystko brzmi, i gdzie współczesna gazeta woli zamiast tego zwykły wzmacniacz, należy do lekcji o rejestrze na końcu ścieżki.

Formy i schematy

Dwa wzorce قِياسِيّ, element po elemencie:

Jeden rdzeń przez obie formy, żebyś widział, że to ten sam przedmiot dwa razy:

Rdzenie słabe i podwojone zachowują się dokładnie tak, jak przewidują lekcje 49–51 — kształt je pochłania:

Zablokowane czasowniki i ich naprawy:

Słyszane formuły, z końcówką, jakiej każda z nich wymaga:

Celowo pominięte: klasyczne swobody, na jakie zezwalali starzy gramatycy wokół tych wzorców — oddzielenie czasownika od jego rzeczownika przez ظَرْف, wykrzykiwanie się na wykrzyknienie oraz formuły takie jak لِلَّهِ دَرُّهُ. Należą do starszych tekstów, nie do pisanego współczesnego arabskiego literackiego.

Przykłady

Typowe błędy

• ما أَجْمَلُ السَّماءُ! -> ما أَجْمَلَ السَّماءَ! — obie końcówki są błędne naraz. Wykrzyknienie to czasownik plus jego dopełnienie w bierniku, więc jest fatḥa na czasowniku i fatḥa na rzeczowniku; damma zmienia to w na wpół zbudowane pytanie.
• ما أَجْمَلُ السَّماءِ! -> ما أَجْمَلَ السَّماءَ! — dopełniacz po أَجْمَلُ to odczytanie elativu z lekcji 28, „najpiękniejsza część nieba”, które wymaga «؟», a nie „!”.
• ما أَحْمَرَ الوَرْدَ! -> ما أَشَدَّ حُمْرَةَ الوَرْدِ! — kolory i wady już zajmują kształt أَفْعَل jako przymiotniki, więc nie mogą też pełnić roli wykrzyknienia. Przejdź przez czasownik pomocniczy plus مَصْدَر.
• ما أَسْتَخْدَمَهُ! -> ما أَكْثَرَ اسْتِخْدامَهُ! — اِسْتَخْدَمَ to koniugacja X, nie ثُلاثِيّ. Wzorzec buduje się wyłącznie na nagich czasownikach trójspółgłoskowych, nigdy wprost na koniugacji VIII czy X.
• ما أَجْمَلَتِ السَّماءُ! -> ما أَجْمَلَ السَّماءَ! — czasownik w tym wzorcu jest zastygły. Nigdy nie przyjmuje żeńskiej ـتْ, liczby podwójnej ani końcówki liczby mnogiej, a rzeczownik po nim nie jest jego podmiotem.
• أَجْمِلي بِالسَّماءِ! -> أَجْمِلْ بِالسَّماءِ! — أَفْعِلْ tylko wygląda jak tryb rozkazujący. Nie zwraca się do nikogo, więc nie przyjmuje żadnej z jego końcówek osoby ani rodzaju.
• أَجْمِلِ السَّماءَ! -> أَجْمِلْ بِالسَّماءِ! — usuń بـ, a napiszesz prawdziwy rozkaz, „uczyń niebo pięknym”. To właśnie nadmiarowy przyimek znaczy ten wzorzec.
• ما أَجْمَلَ هِيَ! -> ما أَجْمَلَها! — przedmiot podziwu jest dopełnieniem, więc zaimek musi mieć dołączoną formę biernikową z lekcji 29, nie być zaimkiem wolnym.
• ما أَجْمَلَ سَماءً! -> ما أَجْمَلَ السَّماءَ! / ما أَجْمَلَ سَماءً صافِيَةً! — rzeczownik musi być określony albo mieć opis; naga nieokreśloność nie daje podziwowi niczego, czego mógłby się uchwycić.
• يا لَهُ يَوْمٍ! -> يا لَهُ مِنْ يَوْمٍ! — rzeczownik po مِنْ jest nieokreślonym dopełniaczem. Usuń مِنْ, a dopełniacz zostaje osamotniony: jedyny wariant, który się bez niego obywa, stawia rzeczownik w bierniku jako تَمْييز (يا لَهُ يَوْمًا), a współczesne pismo zachowuje مِنْ.

Wskazówki

• Zakotwicz wszystko w lekcji 28: wykrzyknienie i elativ to ten sam kształt أَفْعَل z tymi samymi wymaganiami wejściowymi. Jeśli potrafisz powiedzieć هٰذا أَجْمَلُ, potrafisz powiedzieć ما أَجْمَلَ; jeśli nie, sięgnij po czasownik pomocniczy.
• Zapamiętaj trzy pomocnicze czasowniki — ما أَشَدَّ، ما أَكْثَرَ، ما أَعْظَمَ — oraz ما أَجْمَلَ. Z مَصْدَر po nich obejmują każdy czasownik, którego odrzuca wzorzec bezpośredni, a we współczesnym słownictwie to większość czasowników.
• Wymawiaj tę formułę z celową podwójną fatḥą, „-a … -a”, za każdym razem, gdy ją ćwiczysz. Rytm jest regułą i powstrzyma cię od pisania dammy z przyzwyczajenia.
• Pisz wzorzec pierwszy; rozpoznawaj wzorzec drugi. أَفْعِلْ بِهِ jest żywe w druku i w przemówieniach, ale jest wyraźnie bardziej literackie, a pomylenie jego nadmiarowego بـ to łatwy sposób, żeby przez przypadek napisać rozkaz.
• W tekście bez znaków samogłoskowych szukaj biernika, który naprawdę widać. Regularna liczba mnoga rodzaju męskiego i liczba podwójna pokazują go w literach: ما أكرم المعلمين nie może być odczytaniem zaprzeczającym, ponieważ ـينَ może być tylko biernikiem albo dopełniaczem, nigdy mianownikiem, jakiego potrzebowałby podmiot.
• Nie próbuj tłumaczyć ما. Nie jest tutaj ani „co”, ani „nie”, a szukanie dla niego angielskiego słowa tylko popchnie cię ku złym samogłoskom.
• Trzymaj يا لَهُ مِنْ … jako jeden zastygły blok z trzema miejscami (لَهُ / لَها / لَهُمْ). To najbardziej przydatne wykrzyknienie w tej lekcji do codziennego pisania i w ogóle nie wymaga analizy rdzenia.