W skrócie

„Dwudziestu studentów”, „kilo miodu”, „o dwa lata starszy”, „bogatszy w ropę”: w każdym z tych pierwsze słowo samo jest mgliste, a drugie przychodzi powiedzieć, co się liczy, waży albo porównuje. Angielski robi to na cztery różne sposoby, polski też kilkoma konstrukcjami; arabski — jedną końcówką. Postaw rzeczownik uściślający w bierniku, zostaw go w liczbie pojedynczej, zostaw nieokreślonym — i gotowe: عِشْرونَ طالِبًا „dwudziestu studentów”, أَكْبَرُ سِنًّا „starszy wiekiem”. Ten biernik to التَّمْييز, „rozróżniacz”.

Dwie rzeczy robią z tego osobną lekcję. Po pierwsze, połową posługujesz się od lekcji 26 bez nazwy — liczony rzeczownik po 11–99 to تَمْييز. Po drugie, współczesny pisany arabski skupił konstrukcję w jedną bardzo produktywną ramę: elativ plus تَمْييز — الأَكْثَرُ مَبيعًا „najlepiej sprzedająca się”, الأَفْضَلُ أَداءً „najlepszy w wykonaniu”, أَكْثَرُ الدُّوَلِ إِنْتاجًا „najbardziej produktywny kraj”. Na stronie wygląda to dokładnie jak حال z lekcji 55, i krótki test je odróżnia.

Zasada

1. Definicja i pytanie, na które odpowiada. التَّمْييز to rzeczownik, który zdejmuje mglistość — الإِبْهامُ — tego, co stało tuż przed nim. Jego pytanie to nie „jak?”, tylko مِنْ أَيِّ ناحِيَةٍ؟, „w jakim względzie?”. Definiują go trzy cechy, a pierwsze dwie nigdy się nie uginają:

• مَنْصوبٌ — biernik; fathatan to jedyny znak stosunku.
• نَكِرَةٌ — nieokreślone. Żadnego الـ, żadnego إِضافَة, żadnego zaimka złączonego.
• مُفْرَدٌ — liczba pojedyncza, jakiekolwiek byłyby liczba i rodzaj słowa, które objaśnia. Punkt reguły jest taki, że nigdy niczego nie kopiuje; kilka wypełniaczy bywa z siebie rzeczownikami mnogimi (أَكْثَرُ الدُّوَلِ سُكّانًا), i nawet te z niczym się nie zgadzają.

Czwarta cecha to bardzo silna tendencja, nie prawo: wypełniacz to imię جامِدٌ — zwykły rzeczownik (ماءً، قَمْحًا، سِنًّا) albo مَصْدَر z lekcji 54 (اِجْتِهادًا، إِنْتاجًا، حَرارَةً). Imiesłów w tym miejscu zwykle wskazuje na حال — zamarznięte prasowe مَبيعًا to jedyny częsty wyjątek. Tu الحال idzie w drugą stronę, a punkt 9 robi z tego test.

2. Dwa typy. Arabski sortuje تَمْييز według tego, jak dużo uściśla:

• تَمْييزُ المُفْرَدِ (także تَمْييزُ الذّاتِ) uściśla jedno słowo tuż przed sobą — liczbę, wagę, objętość, powierzchnię. عِشْرونَ jest mgliste, dopóki nie wyląduje طالِبًا.
• تَمْييزُ النِّسْبَةِ (także تَمْييزُ الجُمْلَةِ) uściśla całe zdanie. W اِزْدادَ الطّالِبُ اجْتِهادًا w الطّالِبُ nie ma nic mglistego; mgliste jest twierdzenie, że „wzrósł” — wzrósł w czym? اجْتِهادًا odpowiada.

3. Typ pierwszy: po ilości. Cztery rodziny, wszystkie zachowują się identycznie:

• العَدَدُ — liczebniki. عِشْرونَ طالِبًا، خَمْسَةَ عَشَرَ كِتابًا، اِثْنانِ وأَرْبَعونَ يَوْمًا.
• الوَزْنُ — waga. كيلوغْرامٌ عَسَلًا، طُنٌّ قَمْحًا.
• الكَيْلُ — objętość i miara. لِتْرٌ زَيْتًا، صُنْدوقٌ بُرْتُقالًا.
• المِساحَةُ — powierzchnia i długość. هَكْتارٌ قُطْنًا، مِتْرٌ قُماشًا.

Pytajne كَمْ z lekcji 15 zachowuje się tak samo: كَمْ كِتابًا قَرَأْتَ؟

4. Liczebniki: powtórka, nie nowa reguła. Lekcja 26 dała ci polarność i trzy reżimy; tu nic w nich nie zmienia. Nowa jest tylko etykieta: z trzech reżimów 11–99 stawia liczony rzeczownik w bierniku, i to تَمْييز w technicznym sensie tej lekcji. Po 3–10 i po مِائَة / أَلْف liczony rzeczownik jest w dopełniaczu jako drugi człon إِضافَة, a lekcja 26 nazywa go تَمْييز w luźniejszym sensie „rzeczownik, który liczebnik liczy”.

5. Co współczesna proza naprawdę pisze przy miarach. Biernik po wyrazie miary jest poprawny i spotkasz go w starannym piśmie, ale dzisiejsza norma to przyimek مِنْ: كيلو مِنَ العَسَلِ، لِتْرٌ مِنَ الزَّيْتِ، كوبٌ مِنَ الشّايِ. إِضافَة jest w sklepach równie zwykła: كيلوغْرامُ عَسَلٍ. Więc rozpoznawaj biernik i twórz مِنْ. Liczebniki są wyjątkiem — عِشْرونَ طالِبًا nie ma wariantu z مِنْ, i biernik jest obowiązkowy.

6. Typ drugi, przerobiony z فاعِل. Rodzina czasowników wzrostu, ubytku, napełniania, wylewania się i bycia-dobrym stawia najpierw podmiot, a potem nazywa wzgląd. Tradycyjna analiza mówi, że تَمْييز był pierwotnie فاعِل i zamienił się z nim miejscami:

• اِزْدادَ الطّالِبُ اجْتِهادًا ← اِزْدادَ اجْتِهادُ الطّالِبِ.
• حَسُنَ الطّالِبُ خُلُقًا ← حَسُنَ خُلُقُ الطّالِبِ.
• فاضَ النَّهْرُ ماءً ← فاضَ ماءُ النَّهْرِ.
• اِمْتَلَأَ الكوبُ ماءً.

Tej przeróbki nie wykonujesz, żeby napisać zdanie; to sposób widzenia, czemu rzeczownik nie jest ani podmiotem, ani dopełnieniem. Czego naprawdę potrzebujesz, to lista czasowników, bo konstrukcja jest leksykalna: اِزْدادَ، زادَ، اِمْتَلَأَ، فاضَ، حَسُنَ، طابَ، اِشْتَدَّ. زادَ الأَمْرُ تَعْقيدًا „sprawa się bardziej skomplikowała” to chleb dziennikarstwa arabskiego.

7. Typ drugi, przerobiony z مَفْعولِ بِهِ. Ta sama zamiana, ale z czasownikiem przechodnim, którego dopełnienie już stoi na miejscu:

• زَرَعْتُ الأَرْضَ قَمْحًا ← زَرَعْتُ قَمْحَ الأَرْضِ.
• مَلَأْتُ الكوبَ ماءً ← مَلَأْتُ ماءَ الكوبِ.

„Oryginał” jest tu szczerze rekonstrukcją gramatyków — nikt nie pisze مَلَأْتُ ماءَ الكوبِ. Traktuj strzałkę jako diagnostykę, nie jako wzór stylu.

8. Typ drugi po اسْمِ التَّفْضيلِ — rama do opanowania. Tu żyje تَمْييز we współczesnym arabskim, i zasługuje na więcej twojego czasu ćwiczeń niż wszystko powyżej. Elativ z lekcji 28 jest mglisty dokładnie tak, jak liczba: أَكْبَرُ — większy w czym?

• Stopień wyższy: أَخي أَكْبَرُ سِنًّا مِنّي. تَمْييز może stać przed مِنْ albo po nim: أَكْبَرُ مِنّي سِنًّا jest równie dobre.
• Stopień najwyższy z الـ: الرِّوايَةُ الأَكْثَرُ مَبيعًا، الفَريقُ الأَفْضَلُ أَداءً، الطَّريقُ الأَقَلُّ تَكْلِفَةً. To standardowy prasowy sposób budowania złożonego przymiotnika w stylu angielskiego „best-selling”.
• Stopień najwyższy z إِضافَة: أَكْثَرُ الدُّوَلِ إِنْتاجًا، أَكْثَرُ المُدُنِ ازْدِحامًا. Zauważ, gdzie spada biernik: إِضافَة kończy się na الدُّوَلِ, a تَمْييز stoi poza nią z własnym fathatanem.
• Naprawa bez elativu z lekcji 28 §11: przymiotniki, które nie tworzą أَفْعَلُ, stopniuje się przez أَكْثَرُ / أَشَدُّ / أَقَلُّ plus ich مَصْدَر — أَشَدُّ حَرارَةً، أَكْثَرُ ازْدِحامًا، أَقَلُّ رُطوبَةً. Ten biernik zawsze był تَمْييز; teraz wiesz, czemu tam stoi.

Dwa szczegóły łapią ludzi. Elativ nadal bierze przypadek, jaki daje mu zdanie (هُوَ الأَكْثَرُ خِبْرَةً، رَأَيْتُ الأَكْثَرَ خِبْرَةً), a تَمْييز nigdy nie schodzi z fathy. I nigdy z niczym się nie zgadza, więc liczba mnoga nic nie zmienia: الكُتُبُ الأَكْثَرُ مَبيعًا, nigdy *مَبيعاتٍ.

9. Jak odróżnić od الحال. Oba to nieokreślone bierniki wiszące na końcu kompletnego zdania, a test kasowania ich nie rozdziela — jedno i drugie można zrzucić. Trzy rzeczy rozdzielają:

• Typ wyrazu. الحال jest مُشْتَقّ, imiesłów albo przymiotnik; التَّمْييز jest جامِد, zwykły rzeczownik albo مَصْدَر. To najszybszy test i rozstrzyga wszystkie przypadki poza garstką.
• Co opisuje. الحال opisuje wykonawcę albo rzecz; التَّمْييز nazywa wzgląd, w którym twierdzenie zachodzi.
• Zgoda. الحال zgadza się w rodzaju i liczbie; التَّمْييز nigdy.

Para do trzymania w głowie: عادَ الجُنودُ مُنْتَصِرينَ — żołnierze wrócili zwycięscy, ich stan, pochodne, mnogie, żeby do nich pasować. Wobec اِزْدادَ الجَيْشُ عَدَدًا — armia wzrosła liczebnie, zwykły rzeczownik nazywający wymiar, pojedynczy, cokolwiek armia robi.

10. Jak odróżnić od مَفْعولِ بِهِ. اِمْتَلَأَ الكوبُ ماءً wygląda jak czasownik z dopełnieniem, i uczniowie sumiennie piszą *اِمْتَلَأَ الكوبُ الماءَ. Dwa sprawdzenia. Czasownik: اِمْتَلَأَ jest لازِم (lekcja 30), więc nie ma miejsca na dopełnienie do wypełnienia. I określoność: dopełnienie może nieść الـ, تَمْييز nie może. W مَلَأْتُ الكوبَ ماءً miejsce dopełnienia jest widocznie zajęte przez الكوبَ, co zostawia ماءً bez innej roboty.

11. Pisanie końcówki. Te same trzy pisownie co w lekcji 55: alif podpórkowy na zwykłej spółgłosce (كِتابًا، قَمْحًا), tanwin na ة bez alifu (حَرارَةً، تَكْلِفَةً), i tanwin na hamzie po długim alifie (ماءً، أَداءً). Bo to miejsce jest nieokreślone i niczego nie kopiuje, nigdy nie potrzeba tu końcówki liczby podwójnej ani regularnej liczby mnogiej. A pisownia z alifem podpórkowym przeżywa formę pauzalną jako słyszalne ā — typ ة nie ma alifu, na który mógłby spaść, i staje jako حَرارَهْ — więc to końcówka przypadku, którą naprawdę usłyszysz.

Jeszcze jeden biernik przed nami: rzeczownik po إِلّا w wyjątku. To należy do lekcji 62 i idzie zupełnie innymi regułami — nie traktuj go jako تَمْييز.

Formy i schematy

Dwa typy obok siebie

Typ pierwszy: ilości i to, co woli współczesna proza

Liczebniki — tylko powtórka; pełna siatka jest w lekcji 26

Typ drugi: przeróbka, która objaśnia przypadek

Czasowniki, które biorą تَمْييزُ نِسْبَةٍ

Ramy elativu — produktywny rdzeń

التَّمْييز wobec الحال

Pisanie końcówki biernika

Przykłady

Typowe błędy

• عِشْرونَ كُتُبًا -> عِشْرونَ كِتابًا — po 11–99 تَمْييز jest w liczbie pojedynczej. Arabski liczy w pojedynczych sztukach: „dwadzieścia, jeśli o książkę chodzi”.
• عِشْرونَ كِتابٌ -> عِشْرونَ كِتابًا — i w bierniku. Damma robi z rzeczownika drugi podmiot, a liczebnik zostaje bez niczego, co by go uściśliło.
• اِمْتَلَأَ الكوبُ الماءَ -> اِمْتَلَأَ الكوبُ ماءً — تَمْييز jest zawsze nieokreślony. اِمْتَلَأَ jest też nieprzechodni, więc الماءَ nie mogłoby być dopełnieniem.
• أَكْثَرُ سُكّانٌ -> أَكْثَرُ سُكّانًا — po elativie fathatan to jedyna rzecz łącząca te dwa słowa. Bez niego zwrot się rozpada.
• أَخي أَكْبَرُ في السِّنِّ -> أَخي أَكْبَرُ سِنًّا — elativ prosi o nagi biernik, nie o zwrot przyimkowy. (أَكْبَرُ مِنّي في السِّنِّ słyszy się we współczesnej prozie, ale تَمْييز to rama, której ta lekcja uczy, i ta, która zawsze działa.)
• الكُتُبُ الأَكْثَرُ مَبيعاتٍ -> الكُتُبُ الأَكْثَرُ مَبيعًا — تَمْييز nigdy z niczym się nie zgadza. Mnogi właściciel, pojedynczy تَمْييز.
• اِزْدادَ الطّالِبُ مُجْتَهِدًا -> اِزْدادَ الطّالِبُ اجْتِهادًا — to miejsce bierze imię جامِد, tu مَصْدَر. Imiesłów w nim czytałby się jako حال i mówiłby coś innego.
• الجَوُّ أَشَدُّ حارًّا -> الجَوُّ أَشَدُّ حَرارَةً — ten sam punkt wewnątrz ramy elativu: zamień przymiotnik na jego rzeczownik (حارٌّ → حَرارَةٌ), zanim położysz na nim fathę.
• أَكْثَرُ الدُّوَلِ إِنْتاجٍ -> أَكْثَرُ الدُّوَلِ إِنْتاجًا — إِضافَة kończy się na الدُّوَلِ. تَمْييز stoi poza nią i trzyma własny biernik.
• كيلوغْرامٌ عَسَلٍ -> كيلوغْرامٌ عَسَلًا — wybierz jedną strukturę i dokończ ją: z tanwinem na wyrazie miary rzeczownik po nim to تَمْييز, jako إِضافَة to كيلوغْرامُ عَسَلٍ, a w zwykłej współczesnej prozie to كيلو مِنَ العَسَلِ.

Wskazówki

• Jedno pytanie robi rozpoznawanie: „w jakim względzie?”. Jeśli odpowiedź to nagi rzeczownik z fathatanem i bez przyimka, patrzysz na تَمْييز.
• Wyśpiewaj trzy cechy jako jedno słowo — pojedyncze-nieokreślone-biernikowe. Każdy błąd ucznia w tej lekcji to jedna z trzech idąca nie tak.
• Włóż ćwiczenie w ramę elativu, tam gdzie konstrukcja dziś naprawdę żyje. Dziesięć gotowych kawałków poniesie cię daleko: أَكْبَرُ سِنًّا، أَكْثَرُ سُكّانًا، أَكْثَرُ اسْتِخْدامًا، الأَكْثَرُ مَبيعًا، الأَفْضَلُ أَداءً، الأَعْلى دَخْلًا، أَشَدُّ حَرارَةً، أَقَلُّ تَكْلِفَةً، أَسْرَعُ نُمُوًّا، أَوْسَعُ انْتِشارًا.
• Przy miarach rozdziel umiejętności: twórz مِنْ (كوبٌ مِنَ الشّايِ), rozpoznawaj biernik (كوبٌ شايًا). Oba są poprawne; jeden brzmi współcześnie.
• Test جامِد / مُشْتَقّ wobec الحال jest szybszy niż jakikolwiek test znaczenia. Rzeczownik w tym miejscu -> تَمْييز. Imiesłów w tym miejscu -> حال, poza zamarzniętym مَبيعًا elativu.
• Mów ـً na głos wszędzie tam, gdzie zapisane jest z alifem podpórkowym. Z trzech tanwinów to ten, który przeżywa pauzę, więc słychać go nawet u mówcy, który zrzuca każdą inną końcówkę przypadku.
• Przy czytaniu tekstu bez wokalizacji nie poluj: تَمْييز ma na stronie trzy kształty — po ilości, po elativie i po czasowniku wzrostu albo napełniania. Wszystko inne rozbiera się jako coś innego.
• Trzymaj إِلّا poza tą szufladą. Biernik po wyjątku to lekcja 62 i ma własne warunki.