W skrócie

Angielski buduje słowa „stamtąd / zrobione z tego” rozmaitymi końcówkami — Egypt/Egyptian, Lebanon/Lebanese, Japan/Japanese, gold/golden, science/scientific — i po prostu trzeba wiedzieć, która przypadła danemu słowu. Arabski ma na to wszystko jedną końcówkę: ـِيٌّ, kasrę plus podwojone ya. Dodaj ją do kraju, miasta, ludu, materiału albo rzeczownika abstrakcyjnego, a dostaniesz przymiotnik o znaczeniu „należący do tego, pochodzący stamtąd, zrobiony z tego”: مِصْر → مِصْرِيٌّ، ذَهَبٌ → ذَهَبِيٌّ. Gramatyka arabska nazywa tę końcówkę النِّسْبَة, „przypisanie”.

Dwa fakty niosą całą lekcję. Po pierwsze, ya jest podwojone — szadda jest częścią słowa, a końcówka przypadka i tak siedzi na wierzchu: مِصْرِيٌّ، مِصْرِيًّا، مِصْرِيٍّ. Po drugie, nisba, raz zbudowana, to zupełnie zwykły przymiotnik, więc wszystko z lekcji 8 działa bez zmian: ة dla kobiety (مِصْرِيَّةٌ), الـ, gdy rzeczownik, który opisuje, jest określony, i ten sam przypadek co jego rzeczownik. Ten jeden przyrostek to najszybszy mnożnik słownictwa we współczesnym arabskim literackim — wielka część przymiotników w gazetowym zdaniu to nisby.

Zasada

1. Jeden przyrostek, dwie formy. Rodzaj męski to ـِيٌّ, a żeński to ـِيَّةٌ. Spółgłoska przed przyrostkiem bierze kasrę, a ya niesie szaddę:

• مِصْر → مِصْرِيٌّ (Egipcjanin, egipski) — مِصْرِيَّةٌ (Egipcjanka)
• لُبْنان → لُبْنانِيٌّ - لُبْنانِيَّةٌ

2. Szadda jest słowem. ـِيّ to nie długa samogłoska; to kasra, po której idą dwa ya. Słychać to: مِصْرِيٌّ ma przytrzymaną, podwojoną spółgłoskę, której zwykłe końcowe ي nie ma. W zwykłym druku bez znaków samogłoskowych (مصري) nic nie widać, i właśnie dlatego początkujący przestają to wymawiać — a nisba powiedziana bez podwojenia brzmi źle dla każdego arabskiego ucha. W tej lekcji pisz szaddę i mów ją na głos, aż usta zapamiętają.

3. I tak bierze końcówkę przypadka. Nisba odmienia się przez przypadki jak każdy triptot — rzeczownik czy przymiotnik. Końcówka idzie po szaddzie, a nieokreślony biernik dostaje swoją zwykłą podpórkę alifu:

• مَرْفوع: هُوَ مِصْرِيٌّ. / الطّالِبُ المِصْرِيُّ
• مَنْصوب: رَأَيْتُ طالِبًا مِصْرِيًّا. / رَأَيْتُ الطّالِبَ المِصْرِيَّ.
• مَجْرور: تَكَلَّمْتُ مَعَ طالِبٍ مِصْرِيٍّ. / مَعَ الطّالِبِ المِصْرِيِّ

4. Budowanie, podstawa po podstawie. Cztery sytuacje pokrywają niemal wszystko, co spotkasz:

• Po prostu dodaj. Podstawa kończąca się spółgłoską bierze przyrostek wprost: لُبْنان → لُبْنانِيٌّ، العِراق → عِراقِيٌّ، بَغْداد → بَغْدادِيٌّ.
• Odrzuć końcowe ة. Ta marbuta zawsze znika najpierw: مَكَّة → مَكِّيٌّ، القاهِرَة → قاهِرِيٌّ، فِضَّة → فِضِّيٌّ.
• Odrzuć końcowe ا obcej nazwy. Nazwy zapożyczone z ـا albo ـيا obcinają się do ostatniej prawdziwej spółgłoski: فَرَنْسا → فَرَنْسِيٌّ، أَمْريكا → أَمْريكِيٌّ، سُورِيا → سُورِيٌّ، أَلْمانِيا → أَلْمانِيٌّ، إيطالِيا → إيطالِيٌّ.
• Odrzuć الـ nazwy kraju. Gdy nazwa niesie przedimek, przedimek nie wchodzi w nisbę: اليابان → يابانِيٌّ، الصّين → صينِيٌّ، المَغْرِب → مَغْرِبِيٌّ، السّودان → سُودانِيٌّ، الكُوَيْت → كُوَيْتِيٌّ.

Przedimek wraca później, z innego powodu — gdy cała fraza jest określona: الطّالِبُ اليابانِيُّ, „japoński student”. To الـ to zgoda z طالِب (lekcja 8), nie resztka z اليابان.

5. Nieregularne: krótka lista do zapamiętania. Garść bardzo częstych podstaw zmienia kształt, a kilka z nich dopisuje و przed przyrostkiem. Jest powód historyczny (słaba końcowa litera albo skrócony temat), ale na tym etapie to po prostu pozycje do nauczenia się:

• مَدينَة → مَدَنِيٌّ (miejski, cywilny) — sam temat się kurczy
• سَنَة → سَنَوِيٌّ (roczny), لُغَة → لُغَوِيٌّ (językowy), يَد → يَدَوِيٌّ (ręczny)
• أَخ → أَخَوِيٌّ (braterski), أَب → أَبَوِيٌّ (ojcowski), سَماء → سَماوِيٌّ (niebiański)

Gdy nie jesteś pewien, sprawdź nisbę w słowniku, zamiast ją wymyślać. Słownik podaje ją jako osobne hasło.

6. Materiały i kolory. Ten sam przyrostek na substancji daje „zrobiony z tego”, a często też „w kolorze tego”:

خَشَبٌ → خَشَبِيٌّ (drewniany), زُجاجٌ → زُجاجِيٌّ (szklany), قُطْنٌ → قُطْنِيٌّ (bawełniany), ذَهَبٌ → ذَهَبِيٌّ (złoty, złocisty), فِضَّةٌ → فِضِّيٌّ (srebrny).

Arabski zachowuje też starsze sformułowanie — بابٌ مِنْ خَشَبٍ, „drzwi z drewna” — i oba są w użyciu. Czego nie wolno, to ich mieszać: مِنْ bierze zwykły rzeczownik, nigdy nisbę.

7. Daleko poza narodowościami. Z każdego rzeczownika o jakimś polu znaczenia można jedną zbudować, i współczesny arabski literacki stale na tym polega: عِلْمٌ → عِلْمِيٌّ (naukowy), سِياسَةٌ → سِياسِيٌّ (polityczny), اِقْتِصادٌ → اِقْتِصادِيٌّ (ekonomiczny), تاريخٌ → تاريخِيٌّ (historyczny), ثَقافَةٌ → ثَقافِيٌّ (kulturalny), طَبيعَةٌ → طَبيعِيٌّ (naturalny), قانونٌ → قانونِيٌّ (prawny), رَسْمٌ → رَسْمِيٌّ (oficjalny).

Buduj je od liczby pojedynczej: قَوانينُ to liczba mnoga od قانونٌ, a przymiotnik to قانونِيٌّ, nie coś zbudowanego na mnogiej. Garść utrwalonych słów stoi na mnogiej (أَخْلاقٌ → أَخْلاقِيٌّ, „etyczny”), ale to słownictwo, nie licencja na własne twory.

8. Zachowuje się jak każdy inny przymiotnik. W zgodzie nie ma nic szczególnego. Nisba idzie za rzeczownikiem i kopiuje rodzaj, liczbę, określoność i przypadek:

• الطّالِبُ المِصْرِيُّ — المِصْرِيَّةُ to forma, którą piszesz dla kobiety
• سِفارَةٌ أَلْمانِيَّةٌ — oba nieokreślone
• في الشَّرِكَةِ الفَرَنْسِيَّةِ — oba określone i مَجْرور

9. To także rzeczownik. مِصْرِيٌّ samo w sobie znaczy „Egipcjanin”, dokładnie jak po angielsku. A żeńska nisba, uczyniona określoną, to sposób, w jaki arabski nazywa język: العَرَبِيَّةُ، الفَرَنْسِيَّةُ، اليابانِيَّةُ — skrót od اللُّغَةُ العَرَبِيَّةُ i tak dalej. Obie połówki tej frazy są rodzaju żeńskiego, dlatego *اللُّغَةُ العَرَبِيُّ jest niemożliwe.

10. Liczby mnogie. Dla ludzi zwykła regularna liczba mnoga z lekcji 9 robi robotę. Ya zachowuje szaddę i bierze samogłoskę, której wymaga końcówka:

• męski: مِصْرِيُّونَ (مَرْفوع) / مِصْرِيِّينَ (مَنْصوب i مَجْرور)
• żeński: مِصْرِيَّاتٌ / مِصْرِيَّاتٍ

Kilka bardzo częstych słów narodowości zwykle tworzy mnogą łamaną zamiast ـُونَ, i warto je zapamiętać jako osobne słowa: عَرَبِيٌّ → عَرَبٌ، أَلْمانِيٌّ → أَلْمانٌ، رُوسِيٌّ → رُوسٌ، تُرْكِيٌّ → أَتْراكٌ، كُرْدِيٌّ → أَكْرادٌ (regularne تُرْكِيُّونَ، رُوسِيُّونَ też istnieją). To mnogie ludzi, więc to, co po nich idzie, też jest w mnogiej: العَرَبُ الكِرامُ، رَأَيْتُ الأَلْمانَ.

11. Mnoga nierozumnych: z powrotem do żeńskiej liczby pojedynczej. Reguła z lekcji 11 jest tu ważniejsza od wszystkiego. Jeśli rzeczownik to mnoga rzeczy, jego nisba zostaje żeńską pojedynczą, ile by tych rzeczy nie było:

• كُتُبٌ عَرَبِيَّةٌ — arabskie książki
• السَّيّاراتُ اليابانِيَّةُ — japońskie samochody
• الدُّوَلُ العَرَبِيَّةُ — państwa arabskie

Mnoga مِصْرِيُّونَ jest wyłącznie dla ludzi.

12. Nisba wobec إِضافَة. Lekcja 20 dała jeden sposób łączenia dwóch rzeczowników: سِفارَةُ فَرَنْسا, „ambasada Francji”. Nisba daje drugi: السِّفارَةُ الفَرَنْسِيَّةُ, „ambasada francuska”. Oba to poprawny arabski. Różnica jest taka, że إِضافَة wskazuje jednego konkretnego właściciela, a nisba opisuje rodzaj — i tylko nisbę można zrobić nieokreśloną (سِفارَةٌ فَرَنْسِيَّةٌ) albo nadać jej własne الـ.

13. Tylko rozpoznawanie. Żeńska końcówka ـِيَّة buduje też rzeczowniki abstrakcyjne z tych samych podstaw: الحُرِّيَّةُ (wolność), الجِنْسِيَّةُ (obywatelstwo), الإِنْسانِيَّةُ (ludzkość), المَسْؤُولِيَّةُ (odpowiedzialność). Czytaj je na razie jako słowa; mechanizm to ten sam przyrostek.

Dwa sąsiednie tematy tu nie występują. „Bardziej egipski niż” i „najsłynniejszy” używają zupełnie innego kształtu słowa (lekcja 28), a końcówki „mały / drogi” z التَّصْغير to lekcja 57. Zauważ też, że wiele nazw miejsc — مِصْرُ، لُبْنانُ، بَغْدادُ — samo nie bierze tanwinu (lekcja 41), podczas gdy ich nisby to zupełnie zwykłe słowa, które go biorą: مِصْرِيٌّ.

Formy i schematy

Tworzenie według typu podstawy

Materiały

Nieregularne warte zapamiętania

Pełna deklinacja مِصْرِيّ — końcówka przypadka siedzi po szaddzie

Liczba — ludzie biorą regularną liczbę mnogą

Słowa narodowości z łamaną mnogą osobową

Poza tymi tabelami: nisba nazwy dwuczłonowej i już nieproduktywny typ z ـانِيّ (رُوحانِيٌّ). Żadnego z nich nie potrzeba, by budować nisby na tym poziomie.

Przykłady

Typowe błędy

• أَنا مِصْرِيُ. -> أَنا مِصْرِيٌّ. — brakuje dwóch rzeczy: szaddy na ya i tanwinu na wierzchu. Druk bez znaków samogłoskowych ukrywa oba, ale wymowa nie może.
• أَنا لُبْنانُ. -> أَنا لُبْنانِيٌّ. — لُبْنان to kraj. Powiedzenie tego jako orzeczenia twierdzi, że jesteś Libanem; osoba potrzebuje końcówki نِسْبَة.
• هِيَ مِصْرِيٌّ. -> هِيَ مِصْرِيَّةٌ. — kobieta bierze ـِيَّةٌ. To najczęstszy błąd zgody w całej lekcji, bo formę męską uczysz się jako pierwszą.
• اللُّغَةُ العَرَبِيُّ -> اللُّغَةُ العَرَبِيَّةُ — لُغَة jest rodzaju żeńskiego, więc jego przymiotnik jest żeński. To samo przy السِّفارَةُ الفَرَنْسِيَّةُ، الجامِعَةُ الأَمْريكِيَّةُ.
• مَكَّةِيٌّ -> مَكِّيٌّ — ة nigdy nie przeżywa przed przyrostkiem. Odrzuć je najpierw, potem dołącz ـِيّ: القاهِرَة → قاهِرِيٌّ، فِضَّة → فِضِّيٌّ.
• أَمْريكاوِيٌّ -> أَمْريكِيٌّ — większość obcych nazw kończących się na ـا po prostu gubi ten alif i nic nie stawia w jego miejsce. To samo przy فَرَنْسا → فَرَنْسِيٌّ. Kilka wstawia و — النِّمْسا → نِمْساوِيٌّ — więc nieznaną nazwę sprawdź w słowniku.
• هُوَ اليابانِيٌّ. -> هُوَ يابانِيٌّ. — الـ należy do nazwy kraju, nie do przymiotnika, a słowo nigdy nie może nieść الـ i tanwinu naraz.
• رَأَيْتُ الطُّلّابَ المِصْرِيُّونَ. -> رَأَيْتُ الطُّلّابَ المِصْرِيِّينَ. — regularna męska liczba mnoga nisby odmienia się przez przypadki jak każda inna: ـُونَ tylko w mianowniku.
• كُتُبٌ عَرَبِيَّاتٌ -> كُتُبٌ عَرَبِيَّةٌ — książki to nie ludzie. Mnoga rzeczy bierze żeński przymiotnik w liczbie pojedynczej, nisba czy nie.
• بابٌ مِنْ خَشَبِيٍّ -> بابٌ خَشَبِيٌّ albo بابٌ مِنْ خَشَبٍ — dwa sposoby na „drewniany”, a ich mieszanie podwaja znacznik. مِنْ bierze zwykły rzeczownik materiału.

Wskazówki

• Trzymaj kraj i jego nisbę jako jedną pozycję na liście słówek — مِصْرُ / مِصْرِيٌّ، فَرَنْسا / فَرَنْسِيٌّ. Sama nazwa kraju zostawia Cię bez sposobu, by powiedzieć, kim jesteś.
• Mów podwojone ya świadomie: مِصْ - رِيّ. Jeśli brzmi jak zwykłe długie ī, zrzucasz szaddę, a ten nawyk jest dużo trudniej odkręcić później, niż uniknąć teraz.
• Zautomatyzuj formę żeńską. Ilekroć osoba to kobieta albo rzeczownik jest rodzaju żeńskiego, sięgaj po ـِيَّة, zanim dokończysz frazę.
• Zanim zbudujesz, przepuść podstawę przez trzy pytania: czy kończy się na ة? czy kończy się na ا? czy zaczyna się od الـ? Usuń to, co mówi odpowiedź, potem dołącz ـِيّ.
• Nie buduj nisby z liczby mnogiej samodzielnie. Wróć najpierw do pojedynczej: قَوانين → قانونٌ → قانونِيٌّ.
• Zbieraj nisby z prawdziwych nagłówków — سِياسِيّ، اِقْتِصادِيّ، عالَمِيّ، رَسْمِيّ. Duża część przymiotników w zdaniu wiadomości buduje się tym jednym przyrostkiem, więc każdy nowy rzeczownik, którego się uczysz, po cichu jest też przymiotnikiem.
• Garść nieregularnych (مَدَنِيّ، لُغَوِيّ، سَنَوِيّ) zostaw jako osobne słowa. Nie ma reguły, którą dałoby się pewnie stosować na A1, i nie ma ich wiele.
• Zignoruj na razie „bardziej egipski” i „najsłynniejszy” — to zupełnie inny kształt słowa, i przychodzi w lekcji 28.