W skrócie

Angielski ma jedno słowo na „you” i jedno na „they”. Arabski ma pięć pierwszych i trzy drugich. Samodzielne zaimki osobowe — الضَّمائِرُ المُنْفَصِلَةُ — sortują każdą osobę według rodzaju i liczby, a arabski liczy w trzech liczbach, nie w dwóch: jeden, dokładnie dwa i trzy albo więcej. To daje dwanaście wyrazów tam, gdzie angielski obchodzi się siedmioma, i wszystkich dwunastu trzeba się nauczyć, bo wybór to nie sprawa stylu ani grzeczności. Powiedzenie أَنْتَ kobiecie to nie forma grzecznościowa ani staroświecka; to po prostu błąd, tak jak „ona jest moim bratem”.

Pocieszenie jest takie, że to najłatwiejszy paradygmat w języku. Te dwanaście wyrazów nigdy nie zmienia kształtu: bez końcówek przypadka, bez tanwinu, bez liczby mnogiej od liczby mnogiej. Nauczysz się ich raz i gotowe. Co lepsze, końcówki, które tu spotykasz — ـتَ naprzeciw ـتِ، ـمْ naprzeciw ـنَّ، ـما na dwoje — to te same sygnały, które wrócą na zaimkach złączonych z lekcji 7 i na każdym czasowniku, który kiedykolwiek odmienisz przez osoby. To paradygmat, który uczy cię kształtu wszystkich pozostałych.

Zasada

1. „Samodzielny” znaczy, że to osobny wyraz. Arabski trzyma dwie rodziny zaimków. ضَميرٌ مُنْفَصِلٌ stoi sam, ze spacją z obu stron, jak każde inne słowo: هُوَ طالِبٌ. ضَميرٌ مُتَّصِلٌ jest doklejony na końcu innego wyrazu i nie da się go powiedzieć samego: ـي z كِتابي „moja książka”, ـكَ z بَيْتُكَ „twój dom”. Te są w lekcji 7. Ta lekcja to tylko rodzina samodzielna — zaimki, którymi zaczynasz zdanie.

2. Trzy osoby, trzy liczby, dwa rodzaje — ale siatka nie jest pełna. Trzy osoby razy trzy liczby razy dwa rodzaje dałyby osiemnaście komórek. Arabski wypełnia dwanaście, i luki warto znać z góry:

• pierwsza osoba nie rozróżnia rodzaju wcale — أَنا mówi mężczyzna i kobieta;
• pierwsza osoba nie ma liczby podwójnej — dwóch mówiących używa نَحْنُ, dokładnie tak jak trzydziestu;
• obie liczby podwójne, أَنْتُما i هُما, pokrywają oba rodzaje.

Rodzaj ma więc znaczenie tylko w drugiej i trzeciej osobie, i tylko poza liczbą podwójną.

3. Pierwsza osoba: أَنا i نَحْنُ. أَنا to „ja”, نَحْنُ to „my”. Nic z rodzaju mówiącego nie widać w żadnym z nich, dlatego napisane أَنا مُتْعَبٌ mówi, że mówi mężczyzna — nie z zaimka, tylko z przymiotnika na drugim końcu zdania.

4. Druga osoba: pięć form. أَنْتَ do jednego mężczyzny, أَنْتِ do jednej kobiety, أَنْتُما do dowolnych dwóch osób, أَنْتُمْ do trzech albo więcej mężczyzn (albo do grupy mieszanej), أَنْتُنَّ do trzech albo więcej kobiet. Grupa kobiet plus jeden mężczyzna to أَنْتُمْ: w arabskim męska liczba mnoga jest domyślna dla towarzystwa mieszanego. Wybór idzie wyłącznie według rodzaju i liczby, nie według grzeczności: nie ma zwykłej formy grzecznościowej na „you” tak, jak francuski ma vous, a polski — „pan / pani”, i أَنْتَ albo أَنْتِ to to, co mówisz do jednej osoby, bez względu na jej rangę. Bardzo oficjalna korespondencja zwraca się do jednego urzędnika w liczbie mnogiej, ale robi to przez rzeczownik grzecznościowy — سِيادَتُكُمْ، سَعادَتُكُمْ — a nie przez stawianie أَنْتُمْ przed jedną osobą w zwykłej prozie.

5. Trzecia osoba: pięć form i żadnego słowa na „it”. هُوَ، هِيَ، هُما، هُمْ، هُنَّ ustawiają się dokładnie jak druga osoba. Angielskie „it” nie ma odpowiednika, bo arabski nie ma rodzaju nijakiego: o rzeczy mówi się rodzajem, jaki akurat ma jej rzeczownik (lekcja 5). Polski instynkt „on / ona” przy rodzaju gramatycznym tu pomaga — nie szukaj „ono”, nawet gdy polski odpowiednik jest nijaki. الْكِتابُ jest męskie, więc książka to هُوَ; السَّيّارَةُ jest żeńskie, więc samochód to هِيَ. I jedna reguła, którą porządnie spotkasz w lekcji 11: do liczby mnogiej rzeczy nierozumnych odwołuje się żeńską liczbą pojedynczą هِيَ, nie هُمْ. Same książki to هِيَ.

6. أَنْتَ i أَنْتِ różnią się jednym znakiem samogłoskowym. Męski kończy się fathą, żeński kasrą. Nic innego w wyrazie się nie zmienia — spółgłoski to te same trzy litery أ، ن، ت w obu. W zwykłym piśmie arabskim, gdzie znaków samogłoskowych się nie drukuje, oba są więc na stronie tym samym wyrazem, i tylko kontekst mówi, który jest w grze. Zwykle reszta zdania to zdradza, bo orzeczenie się zgadza: odczyt „jesteś nauczycielem” rozstrzyga مُدَرِّسٌ albo مُدَرِّسَةٌ stojące po nim. W mowie dwuznaczności nie ma wcale — słychać końcówkę. Ten sam kontrast jednej samogłoski idzie przez cały język: ـكَ naprzeciw ـكِ na rzeczownikach (lekcja 7), ـتَ naprzeciw ـتِ na czasownikach w czasie przeszłym (lekcja 18). Gdziekolwiek ta para wychodzi w drugiej osobie liczby pojedynczej, fatha to rodzaj męski, a kasra żeński — i to reguła o tym jednym slocie, nie o obu samogłoskach w ogóle.

7. Zaimki są مَبْنِيَّةٌ: ich końcówka jest zamrożona. Lekcja 3 podzieliła wyrazy na te, których końcowa samogłoska zmienia się z rolą w zdaniu (مُعْرَبٌ), i te, których końcówka jest ustalona na zawsze (مَبْنِيٌّ). Każdy zaimek należy do drugiej grupy. هُوَ to هُوَ, czy jest podmiotem zdania, częścią orzeczenia, czy stoi samo jako odpowiedź. Dwie praktyczne konsekwencje: nigdy nie kładź tanwinu na zaimku i nigdy nie „zmieniaj mu przypadku”. Tam, gdzie angielski (i polski) oczekuje przesunięcia z „he” na „him” (z „on” na „jego”), arabski przełącza się na zupełnie inną rodzinę zaimków (lekcje 7 i 29), zamiast odmieniać هُوَ.

8. Dwa punkty pisowni i łączenia. Po pierwsze, أَنا kończy się pisanym alifem, którego zwykle nie czyta się jako długiej samogłoski: w biegu mowy wyraz to dwie lekkie sylaby, a alif to tylko konwencja pisowni. (Tylko w pauzie, przy kropce, tę końcową samogłoskę się przeciąga — forma pauzalna, którą omawia przewodnik wymowy.) Zauważ też, że otwiera się هَمْزَةُ القَطْعِ, więc pierwsza litera musi być zapisana أ, nigdy gołym alifem. Po drugie, أَنْتُمْ i هُمْ kończą się sukunem, a sukunu nie może następować sukun ل przedimka. Gdy jeden z tych dwóch zaimków stoi bezpośrednio przed wyrazem z الـ — albo przed jakimkolwiek innym wyrazem otwierającym się هَمْزَةُ الوَصْلِ — م bierze dammę, żeby zasklepić lukę: هُمُ الْمُدَرِّسونَ، أَنْتُمُ الْفائِزونَ. To wymowa, nie zmiana formy — zaimek nadal jest هُمْ.

9. Główne użycie: zaimek jako المُبْتَدَأ. Lekcja 2 zbudowała zdanie imienne z określonej pierwszej połówki i nieokreślonej drugiej. Zaimek jest z natury określony (lekcja 4 wymieniła go wśród wyrazów, które odmawiają الـ), więc wpada prosto w pierwszą pozycję:

• أَنا طالِبٌ. — „Jestem studentem.”
• هِيَ مُدَرِّسَةٌ. — „Ona jest nauczycielką.”
• نَحْنُ مِنْ مِصْرَ. — „Jesteśmy z Egiptu.”
• هُمْ عَرَبٌ. — „Oni są Arabami.”

Nadal nie ma tu nigdzie czasownika „być”; angielskie „am / is / are” i polskie „jestem / jest / jesteśmy” odpowiadają ciszy po zaimku. Orzeczenie zgadza się z zaimkiem w rodzaju i liczbie, więc أَنْتِ wybiera مُدَرِّسَةٌ, a هُمْ wybiera męską liczbę mnogą. W نَحْنُ مِنْ مِصْرَ orzeczenie to przyimek plus rzeczownik, a nie pojedynczy wyraz — lekcja 17 wraca do tego typu — i مِصْرَ kończy się fathą tam, gdzie po مِنْ spodziewałbyś się kasry, bo należy do klasy rzeczowników, które odmieniają się inaczej. Przyjmij to na wiarę do lekcji 41; to samo dotyczy لُبْنانَ، بَيْروتَ، أَحْمَدَ.

10. ضَميرُ الفَصْلِ: zaimek, który zostawia zdaniu bycie zdaniem. Reguła lekcji 2 mówiła, że określone + nieokreślone robi wypowiedź, a określone + określone — frazę. Co więc zrobić, gdy orzeczenie naprawdę jest określone — gdy chcesz powiedzieć nie „Muhammad jest dyrektorem”, tylko „Muhammad jest tym dyrektorem”? Połóż na stronie مُحَمَّدٌ الْمُديرُ, a czyta się to jako etykietę, „Muhammad dyrektor”. Arabski rozwiązuje to, wstawiając zaimek trzeciej osoby między połówki:

• مُحَمَّدٌ هُوَ الْمُديرُ. — „Muhammad jest dyrektorem.”
• فاطِمَةُ هِيَ الْمُديرَةُ. — „Fatima jest dyrektorką.”
• الطُّلّابُ هُمُ الْفائِزونَ. — „Studenci są zwycięzcami.”

Ten zaimek nazywa się ضَميرُ الفَصْلِ, „zaimek rozdzielający”. Zgadza się z pierwszą połówką w rodzaju i liczbie, nie niesie własnej końcówki przypadka i dodaje odcień wyłączności — Muhammad i nikt inny. To nie jest łącznik. Jego robota to nie pozwolić, by określone orzeczenie odczytano jako przydawkę, więc na tym poziomie należy między dwie określone połówki i nigdzie indziej — z jednym wyjątkiem: gdy pierwsza połówka sama jest zaimkiem, nie ma już czego rozdzielać, więc هُوَ الْمُديرُ i هُمُ الْمُدَرِّسونَ z punktu 8 są kompletne tak, jak stoją, określone orzeczenie włącznie. Przy zwykłym nieokreślonym orzeczeniu nie ma czego rozstrzygać i się go opuszcza: الْبَيْتُ كَبيرٌ zostaje, jakie jest, a الْبَيْتُ هُوَ كَبيرٌ to nie jest sposób, w jaki to zdanie się mówi.

11. Przy czasowniku zaimek zwykle znika. Ta lekcja jest o zdaniach imiennych, ale słowo ostrzeżenia na te przed nami. Czasownik arabski już sam wypisuje swój podmiot w przedrostkach i przyrostkach: كَتَبْتُ może znaczyć tylko „napisałem”, كَتَبوا — tylko „napisali”. Zaimek się więc opuszcza, chyba że chcesz emfazy albo kontrastu — أَنا كَتَبْتُ الرِّسالَةَ, „ja napisałem list (nie on)”. Początkujący idący od angielskiego doklejają zaimek do każdego czasownika z przyzwyczajenia, i arabski brzmi wtedy natarczywie i dziwnie. Polski, jak arabski, zwykle opuszcza zaimek przy czasowniku („Napisałem”, nie „Ja napisałem”) — trzymaj tę samą oszczędność. Lekcje 14 i 18 budują paradygmaty czasownika; zaimki zostaw zdaniom imiennym i emfazie.

12. Co ta lekcja świadomie pomija. Istnieją jeszcze dwa zestawy zaimków. Złączone końcówki dzierżawcze ـي، ـكَ، ـهُ i ich krewni to lekcja 7. Drugi zestaw samodzielny, zbudowany na إِيّا (إِيّايَ، إِيّاكَ، إِيّاهُ), istnieje na pozycję dopełnienia, gdy nic innego nie może nieść zaimka; w nowoczesnej prozie jest rzadki i należy do dopełnienia bliższego w lekcji 29. Do tego czasu traktuj dwanaście wyrazów poniżej jako całą historię.

Formy i schematy

Pełny zestaw, ułożony tak, jak układają go gramatyki arabskie — osoba w dół boku, liczba w poprzek góry. Ucz się siatki jako kształtu, nie jako listy:

Licząc osobne wyrazy, a nie komórki, jest ich dwanaście: أَنا، نَحْنُ، أَنْتَ، أَنْتِ، أَنْتُما، أَنْتُمْ، أَنْتُنَّ، هُوَ، هِيَ، هُما، هُمْ، هُنَّ.

Te same dwanaście naprzeciw tego, co pokrywa angielski — i tu widać rozjazd:

Dwie formy, które na papierze bez znaków samogłoskowych są identyczne, i orzeczenie, które je rozstrzyga:

I same końcówki, które warto zobaczyć obdarte z reszty, bo wracają przez cały język:

Przykłady

Typowe błędy

• انا طالِبٌ. -> أَنا طالِبٌ. — wyraz otwiera się هَمْزَةُ القَطْعِ, więc alif musi nieść swoją hamzę. Goły alif to tu błąd pisowni, nie skrót.
• أَنْتَ مُدَرِّسَةٌ. -> أَنْتِ مُدَرِّسَةٌ. — أَنْتَ jest tylko męskie. Zwrócenie się nim do kobiety to błąd gramatyki, nie rejestru, a niedopasowane orzeczenie czyni to oczywistym.
• هُمْ طالِبانِ. -> هُما طالِبانِ. — na dokładnie dwoje arabski ma własną liczbę. هُمْ zaczyna się od trzech. Liczba podwójna jest obowiązkowa, nigdy opcją stylistyczną.
• هُنَّ مُدَرِّسَتانِ. -> هُما مُدَرِّسَتانِ. — ta sama pułapka po stronie żeńskiej: dwie kobiety to هُما, bo obie liczby podwójne są bez rodzaju.
• نَحْنانِ مِنَ الْمَغْرِبِ. -> نَحْنُ مِنَ الْمَغْرِبِ. — nie ma pierwszej osoby liczby podwójnej, którą dałoby się zbudować. Dwóch mówiących mówi نَحْنُ.
• أَنْتُنَّ مُوَظَّفونَ. -> أَنْتُمْ مُوَظَّفونَ. — أَنْتُنَّ jest tylko dla grupy kobiet. Jeden mężczyzna w pomieszczeniu i całą grupę zwraca się męską liczbą mnogą.
• الْبَيْتُ هُوَ كَبيرٌ. -> الْبَيْتُ كَبيرٌ. — هُوَ to nie czasownik „jest”. Zaimek rozdzielający pojawia się tylko wtedy, gdy orzeczenie jest określone; przy nieokreślonym orzeczeniu połówki siedzą obok siebie w ciszy.
• مُحَمَّدٌ الْمُديرُ. (w znaczeniu „Muhammad jest dyrektorem”) -> مُحَمَّدٌ هُوَ الْمُديرُ. — dwie określone połówki bez niczego między nimi czytają się jako fraza, „Muhammad dyrektor”. Wstaw zaimek, żeby zrobić z tego wypowiedź.
• هُوٌ طالِبٌ. -> هُوَ طالِبٌ. — zaimki są مَبْنِيَّةٌ: nigdy tanwinu i żadnej końcówki przypadka do przestawiania. Odmienia się tylko rzeczownik po nim.
• الْمَكْتَبُ كَبيرٌ، وهِيَ جَديدَةٌ. -> الْمَكْتَبُ كَبيرٌ، وهُوَ جَديدٌ. — nie sięgaj po هِيَ, bo angielski powiedział „it”. Zaimek idzie za rodzajem arabskiego rzeczownika, a مَكْتَبٌ jest męskie.

Wskazówki

• Wyśpiewaj dwanaście w tej stałej kolejności: أَنا، نَحْنُ / أَنْتَ، أَنْتِ، أَنْتُما، أَنْتُمْ، أَنْتُنَّ / هُوَ، هِيَ، هُما، هُمْ، هُنَّ. To kolejność, której używają tabele paradygmatów w tych lekcjach, więc wysiłek zwraca się w lekcji 14 i znowu w lekcji 18. (Gramatyki arabskie tradycyjnego typu idą odwrotnie, od الغائِب do المُتَكَلِّم, więc nie zdziw się, gdy tabela spotkana gdzie indziej zaczyna się od هُوَ.)
• Ucz się pięciu końcówek raczej niż dwunastu osobnych wyrazów: ـما znaczy dwoje, ـمْ znaczy wielu mężczyzn, ـنَّ znaczy wiele kobiet. Te trzy sygnały pokrywają sześć z dwunastu form.
• Wbij sobie teraz w ucho: fatha = rodzaj męski, kasra = rodzaj żeński. Ta jedna para rozstrzyga tu أَنْتَ naprzeciw أَنْتِ, w lekcji 7 ـكَ naprzeciw ـكِ, a w lekcji 18 ـتَ naprzeciw ـتِ.
• Ilekroć spotkasz nowy rzeczownik, od razu zdecyduj, czy to هُوَ, czy هِيَ. Zapisanie rodzaju wraz z wyrazem nic teraz nie kosztuje i oszczędza każdą późniejszą zgodę.
• Ćwicz na prawdziwych parach ludzi wokół siebie. Liczba podwójna wydaje się sztuczna, dopóki nie powiesz raz هُما o dwóch konkretnych przyjaciołach; potem przestaje być pozycją z gramatyki.
• Nie szukaj słowa na „it” / „ono” i nie szukaj grzecznościowego „you” / „pan” na co dzień. Żadne nie istnieje jako osobny zaimek, a polowanie na nie daje zdania, których Arab nie napisze.
• Na razie pomiń zaimki إِيّا i wszystko o zaimkach w roli dopełnienia. W tej lekcji zaimek stoi wyłącznie na czele zdania imiennego albo między jego połówkami.
• Gdy czytasz tekst bez wokalizacji, nie zatrzymuj się przy أ ن ت, zastanawiając się, które „ty” to jest — czytaj dalej. Przymiotnik albo rzeczownik po nim prawie zawsze rozstrzyga sprawę.