Verbuiging van onzijdige zelfstandige naamwoorden en onverbuigbare leenwoorden

A2 Κλίση των ουδέτερων ουσιαστικών και τα άκλιτα δάνεια 30 / 66

In het kort

Onzijdige zelfstandige naamwoorden zijn het makkelijkst te verbuigen, omdat de nominatief, de accusatief en de vocatief identiek zijn — in het enkelvoud en in het meervoud. Alleen de genitief heeft een eigen vorm.
Vier veelvoorkomende klassen: -ο (το βιβλίο), -ι (το παιδί, το σπίτι), -μα (το μάθημα) en onzijdige woorden op -ος (το λάθος).
Zelfstandige naamwoorden op -ι vormen hun genitief met -ιού / -ιών: του παιδιού, των σπιτιών.
Zelfstandige naamwoorden op -μα krijgen een -ματ--stuk in elke vorm behalve de nominatief/accusatief/vocatief enkelvoud: το μάθημα, maar του μαθήματος, τα μαθήματα, των μαθημάτων. Deverbale zelfstandige naamwoorden op -σιμο gedragen zich op dezelfde manier: το γράψιμο, του γραψίματος.
Onzijdig -ος is niet mannelijk: το λάθος, του λάθους, τα λάθη, των λαθών.
Buitenlandse leenwoorden zoals το γκαράζ, το ασανσέρ, το ταξί, το μπαρ, το πάρτι veranderen helemaal nooit — alleen het lidwoord laat naamval en getal zien: τα ταξί.

De regel

Een Grieks zelfstandig naamwoord onthoud je met zijn lidwoord, en voor onzijdige woorden is dat lidwoord το in het enkelvoud en τα in het meervoud. Dat paar doet al veel werk: omdat de nominatief, de accusatief en de vocatief bij onzijdige woorden hetzelfde woord zijn, leer je per getal maar twee vormen — de gewone vorm en de genitief.

Welke genitief je krijgt, hangt af van de uitgang die je in de woordenboekvorm ziet.

-ο. Het meest voorkomende onzijdige type. De genitief enkelvoud is -ου, het meervoud is -α / -ων: το βιβλίο, του βιβλίου, τα βιβλία, των βιβλίων. Er wordt niets ingevoegd; alleen de uitgang wordt vervangen. Een grote groep (vooral geleerde) woorden met klemtoon op de derde lettergreep van achteren verschuift de klemtoon in beide genitieven één stap naar rechts, omdat de uitgangen -ου en -ων hem naar de voorlaatste lettergreep trekken: το αυτοκίνητο → του αυτοκινήτου, των αυτοκινήτων, net als το πρόσωπο → του προσώπου, των προσώπων. Dat is een eigenschap van deze groep, niet van de drie-lettergrepenregel (die του αυτοκίνητου probleemloos zou toestaan): alledaagse woorden van precies dezelfde vorm houden hun klemtoon waar hij is, zoals in το σύννεφο → του σύννεφου, τα σύννεφα, των σύννεφων. Elk woord hoort bij de ene of de andere groep en je leert dat met het woord — αυτοκίνητο verschuift, σύννεφο niet. Alleen een kleine derde groep heeft werkelijk beide genitieven, zoals in το βούτυρο → του βούτυρου / του βουτύρου.

-ι. Hier wordt de uitgang -ι vervangen door een lettergreep die als één klank wordt uitgesproken: -ιού in de genitief enkelvoud, -ιά / -ιών in het meervoud van oxytone woorden, -ια / -ιών in het meervoud van woorden met een eerdere klemtoon. Dus το παιδί → του παιδιού, τα παιδιά, των παιδιών; maar το σπίτι → του σπιτιού, τα σπίτια, των σπιτιών. Let op de asymmetrie in σπίτι: de nominatief meervoud houdt de oorspronkelijke klemtoon (τα σπίτια), terwijl beide genitieven hem naar de uitgang trekken (σπιτιού, σπιτιών).

-μα. Deze zelfstandige naamwoorden (bijna allemaal abstract of het resultaat van een handeling) hebben een langere stam die alleen buiten de nominatief/accusatief/vocatief enkelvoud tevoorschijn komt. De stam is het woord min -α, plus -ατ-: μάθημ- → μαθήματ-. Elke overige vorm wordt daarop gebouwd: του μαθήματος, τα μαθήματα, των μαθημάτων. Bij een woord als μάθημα, met klemtoon op de derde lettergreep van achteren, verschuift de klemtoon twee keer naar voren, om twee verschillende redenen: in de genitief enkelvoud zou de extra lettergreep hem verder naar achteren laten liggen dan de derde van achteren (μάθημα → μαθήματος), en in de genitief meervoud trekt de uitgang -ων hem nog een stap verder, naar -μά- (των μαθημάτων). Kortere woorden met klemtoon op de voorlaatste lettergreep — το γράμμα, το χρώμα, το αίμα, το βήμα — hebben in de genitief enkelvoud nergens naartoe om te verschuiven (του γράμματος, του χρώματος) en verschuiven alleen in de genitief meervoud (των γραμμάτων, των χρωμάτων).

-σιμο. Zelfstandige naamwoorden gevormd van werkwoorden — το γράψιμο „schrijven, handschrift”, το ντύσιμο „zich aankleden”, το πλύσιμο „wassen” — zien eruit als woorden op -ο maar worden verbogen als woorden op -μα, met -ματ-: του γραψίματος, τα γραψίματα, των γραψιμάτων.

Onzijdig -ος. Een kleine maar zeer frequente groep: το λάθος, το μέρος, το δάσος, το μέγεθος, το ύψος. Ze eindigen op -ος zoals mannelijke woorden, maar ze zijn onzijdig en hun uitgangen zijn volledig anders: genitief enkelvoud -ους, meervoud -η, genitief meervoud -ών met de klemtoon op de uitgang. Dus το λάθος, του λάθους, τα λάθη, των λαθών. De tweelettergrepige woorden houden hun klemtoon waar hij is (λάθος, μέρος, δάσος, ύψος); een langer woord met klemtoon op de derde lettergreep van achteren verschuift hem naar voren, zoals elk ander woord: το μέγεθος → του μεγέθους, τα μεγέθη.

Onverbuigbare leenwoorden. Woorden die uit het Frans, Engels of Italiaans komen en in geen enkel Grieks patroon passen, weigeren gewoon te verbuigen: το γκαράζ, το ασανσέρ, το ταξί, το μπαρ, το πάρτι, το σινεμά, το μετρό. Ze zijn standaard onzijdig, en het enige wat om hen heen verandert, is het lidwoord en een eventueel bijvoeglijk naamwoord: το κίτρινο ταξί → τα κίτρινα ταξί. De valkuil is το ταξί, dat op -ί eindigt, precies als το παιδί, maar een leenwoord is, zodat het meervoud τα ταξί is, nooit *τα ταξιά.

Onregelmatige onzijdige woorden (το γάλα, το κρέας, το φως, το γεγονός) en geleerde klassen komen later in het traject aan bod.

Vormen en patronen

Onzijdig op -ο: το βιβλίο

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	το βιβλίο	τα βιβλία
Γενική	του βιβλίου	των βιβλίων
Αιτιατική	το βιβλίο	τα βιβλία
Κλητική	βιβλίο	βιβλία

Onzijdig op -ο met klemtoonverschuiving: το αυτοκίνητο

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	το αυτοκίνητο	τα αυτοκίνητα
Γενική	του αυτοκινήτου	των αυτοκινήτων
Αιτιατική	το αυτοκίνητο	τα αυτοκίνητα
Κλητική	αυτοκίνητο	αυτοκίνητα

Onzijdig op -ι, klemtoon op de uitgang: το παιδί

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	το παιδί	τα παιδιά
Γενική	του παιδιού	των παιδιών
Αιτιατική	το παιδί	τα παιδιά
Κλητική	παιδί	παιδιά

Onzijdig op -ι, klemtoon eerder: το σπίτι

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	το σπίτι	τα σπίτια
Γενική	του σπιτιού	των σπιτιών
Αιτιατική	το σπίτι	τα σπίτια
Κλητική	σπίτι	σπίτια

Zelfde patroon: το τραπέζι, του τραπεζιού, τα τραπέζια, των τραπεζιών · το κλειδί, του κλειδιού, τα κλειδιά, των κλειδιών.

Onzijdig op -μα: το μάθημα

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	το μάθημα	τα μαθήματα
Γενική	του μαθήματος	των μαθημάτων
Αιτιατική	το μάθημα	τα μαθήματα
Κλητική	μάθημα	μαθήματα

Λεξικό (ονομ. ενικού)	Γενική ενικού	Ονομ. πληθυντικού	Γενική πληθυντικού
το όνομα	του ονόματος	τα ονόματα	των ονομάτων
το πρόβλημα	του προβλήματος	τα προβλήματα	των προβλημάτων
το γράμμα	του γράμματος	τα γράμματα	των γραμμάτων
το χρώμα	του χρώματος	τα χρώματα	των χρωμάτων

Deverbaal onzijdig op -σιμο: το γράψιμο

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	το γράψιμο	τα γραψίματα
Γενική	του γραψίματος	των γραψιμάτων
Αιτιατική	το γράψιμο	τα γραψίματα
Κλητική	γράψιμο	γραψίματα

Zelfde patroon: το ντύσιμο, του ντυσίματος, τα ντυσίματα · το πλύσιμο, του πλυσίματος, τα πλυσίματα.

Onzijdig op -ος: το λάθος

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	το λάθος	τα λάθη
Γενική	του λάθους	των λαθών
Αιτιατική	το λάθος	τα λάθη
Κλητική	λάθος	λάθη

Λεξικό (ονομ. ενικού)	Γενική ενικού	Ονομ. πληθυντικού	Γενική πληθυντικού
το μέρος	του μέρους	τα μέρη	των μερών
το δάσος	του δάσους	τα δάση	των δασών
το ύψος	του ύψους	τα ύψη	των υψών
το μέγεθος	του μεγέθους	τα μεγέθη	των μεγεθών

Onverbuigbaar leenwoord: το ταξί

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	το ταξί	τα ταξί
Γενική	του ταξί	των ταξί
Αιτιατική	το ταξί	τα ταξί
Κλητική	ταξί	ταξί

Hetzelfde geldt voor elk leenwoord van dit type — alleen het lidwoord verandert:

Ενικός	Πληθυντικός
το γκαράζ	τα γκαράζ
το ασανσέρ	τα ασανσέρ
το μπαρ	τα μπαρ
το πάρτι	τα πάρτι
το μετρό	τα μετρό

Overzicht van de uitgangen

Τύπος	Ονομ./αιτ. ενικού	Γενική ενικού	Ονομ./αιτ. πληθυντικού	Γενική πληθυντικού
-ο	-ο	-ου	-α	-ων
-ι	-ι	-ιού	-ια / -ιά	-ιών
-μα	-μα	-ματος	-ματα	-μάτων
-σιμο	-σιμο	-σίματος	-σίματα	-σιμάτων
-ος	-ος	-ους	-η	-ών
άκλιτα	(geen verandering)	(geen verandering)	(geen verandering)	(geen verandering)

Voorbeelden

Ελληνικά	Nederlands
Το βιβλίο είναι πάνω στο τραπέζι.	Het boek ligt op de tafel.
Τα παιδιά περιμένουν το λεωφορείο.	De kinderen wachten op de bus.
Ο κήπος του σπιτιού είναι πολύ μεγάλος.	De tuin van het huis is heel groot.
Τα παράθυρα των σπιτιών βλέπουν στη θάλασσα.	De ramen van de huizen kijken uit op de zee.
Το μάθημά μας αρχίζει στις εννιά.	Onze les begint om negen uur.
Δεν θυμάμαι το όνομα του ξενοδοχείου.	Ik herinner me de naam van het hotel niet.
Η λύση των προβλημάτων δεν είναι εύκολη.	De oplossing voor de problemen is niet eenvoudig.
Ο δάσκαλος διορθώνει τα λάθη μας.	De leraar verbetert onze fouten.
Στην άκρη του δάσους υπάρχει ένα μικρό ποτάμι.	Aan de rand van het bos ligt een kleine rivier.
Το γράψιμό σου είναι πολύ καθαρό.	Jouw handschrift is heel duidelijk.
Άφησα το αυτοκίνητό μου στο γκαράζ.	Ik heb mijn auto in de garage achtergelaten.
Στην Αθήνα τα ταξί είναι κίτρινα.	In Athene zijn de taxi’s geel.

Veelgemaakte fouten

τα λάθοι -> τα λάθη — een zelfstandig naamwoord op -ος is niet automatisch mannelijk; onzijdig -ος vormt zijn meervoud op -η en zijn genitief meervoud op -ών (των λαθών, niet *των λάθων).
του λάθου -> του λάθους — de genitief enkelvoud van onzijdig -ος is -ους, nooit het mannelijke -ου.
του μάθηματος -> του μαθήματος — door -τος toe te voegen wordt het woord één lettergreep langer, dus moet de klemtoon naar voren verschuiven om binnen de laatste drie lettergrepen te blijven.
των μαθήματων -> των μαθημάτων — in de genitief meervoud trekt de uitgang -ων de klemtoon één lettergreep verder naar rechts dan in de genitief enkelvoud, zodat hij op -μά- terechtkomt.
τα ταξιά -> τα ταξί — ταξί ziet eruit als παιδί, maar is een onverbuigbaar leenwoord; vergelijk het inheemse το παιδί → τα παιδιά.
στα γκαράζια -> στα γκαράζ — leenwoorden krijgen helemaal geen Griekse uitgang; het lidwoord τα draagt het meervoud.
του παιδίου -> του παιδιού — zelfstandige naamwoorden op -ι vormen de genitief op -ιού, meervoud -ιών.
τα σπιτιά -> τα σπίτια — σπίτι behoudt zijn oorspronkelijke klemtoon in de nominatief/accusatief meervoud; alleen de genitieven (σπιτιού, σπιτιών) leggen de klemtoon op de uitgang.
το μάθημα μας -> το μάθημά μας — een woord met klemtoon op de derde lettergreep van achteren krijgt een tweede accent wanneer er een zwak voornaamwoord op volgt.

Tips

Leer elk onzijdig woord als een paar: gewone vorm + genitief, enkelvoud en meervoud (το σπίτι — του σπιτιού · τα σπίτια — των σπιτιών). Omdat nominatief, accusatief en vocatief samenvallen, vormen die vier vormen de hele verbuiging.
Gebruik de uitgang als een beslisboom: -μα en -σιμο → voeg -ματ- in; -ος → -ους / -η / -ών; -ι → -ιού / -ιών; -ο → -ου / -α / -ων.
Controleer telkens wanneer je een genitief vormt, eerst de klemtoon voordat je hem opschrijft: μάθημα → μαθήματος → μαθημάτων, αυτοκίνητο → αυτοκινήτου. Zie De drie-lettergrepenregel en klemtoonverschuiving.
Als een woord vreemd klinkt, op een medeklinker eindigt (γκαράζ, ασανσέρ, μπαρ) of op een beklemtoonde klinker (μετρό, σινεμά), behandel het dan als onzijdig en onverbuigbaar, en laat het lidwoord al het grammaticale werk doen.
Bijvoeglijke naamwoorden worden nog steeds verbogen rond een onverbuigbaar zelfstandig naamwoord: ένα μεγάλο πάρτι → δύο μεγάλα πάρτι.
Onzijdige genitief-meervoudsvormen op -ιών, -μάτων, -ών komen veel voor in de spreektaal (των παιδιών, των μαθημάτων, των λαθών); vermijd ze niet zoals je sommige vrouwelijke genitief-meervoudsvormen misschien vermijdt.
το πρόβλημα, το σύστημα, το πρόγραμμα en al hun verwanten op -μα volgen hetzelfde paradigma — leer μάθημα eenmaal en je hebt honderden woorden.