Με λίγα λόγια

Τα πολωνικά έχουν έναν παρελθοντικό χρόνο, που καλύπτει και το αγγλικό «I read» και το «I was reading» — το ποιόν ενεργείας (Μάθημα 20), όχι ξεχωριστός χρόνος, σου λέει αν η ενέργεια ολοκληρώθηκε. Αυτό που κάνει τον πολωνικό παρελθοντικό ασυνήθιστο είναι ότι ο ρηματικός τύπος συμφωνεί σε γένος με το υποκείμενο (ένας άντρας και μια γυναίκα λένε τον παρελθοντικό διαφορετικά) και ότι οι προσωπικές καταλήξεις είναι κινητές: οι μικρές -m, -ś, -śmy, -ście μπορούν να αποσπαστούν από το ρήμα και να προσκολληθούν σε μια προγενέστερη λέξη. Κατάκτησε αυτά τα δύο και όλος ο χρόνος μπαίνει στη θέση του.

Ο κανόνας

Ο παρελθοντικός χτίζεται πάνω στη μορφή σε -ł (όπως ονομάζεται μερικές φορές), όχι πάνω στο θέμα του ενεστώτα. Για τα περισσότερα ρήματα παίρνεις το απαρέμφατο, αφαιρείς το -ć, και προσθέτεις μια κατάληξη που δηλώνει γένος:

• -ł για το αρσενικό ενικού: czytał (αυτός διάβασε)
• -ła για το θηλυκό ενικού: czytała (αυτή διάβασε)
• -ło για το ουδέτερο ενικού: czytało (αυτό διάβασε)
• -li για τον αρσενικοπροσωπικό πληθυντικό (κάθε ομάδα που περιλαμβάνει τουλάχιστον έναν άντρα): czytali
• -ły για τον μη αρσενικοπροσωπικό πληθυντικό (όλα τα υπόλοιπα — γυναίκες, παιδιά, ζώα, πράγματα): czytały

Μορφές σε -ł με δήλωση γένους

Σε αντίθεση με τον ενεστώτα, ο πολωνικός παρελθοντικός δείχνει το γένος του υποκειμένου. Το ένα αγγλικό «I read» έχει επομένως δύο πολωνικές μορφές: ένας άντρας λέει czytałem, μια γυναίκα λέει czytałam. Η ίδια διάκριση διατρέχει και το ty, καθώς και τον πληθυντικό, όπου η βασική αντίθεση είναι αρσενικοπροσωπικό έναντι μη αρσενικοπροσωπικού (βλ. Μάθημα 30): oni czytali (άντρες, ή μεικτή ομάδα) έναντι one czytały (γυναίκες/πράγματα).

Κινητές προσωπικές καταλήξεις

Η μορφή σε -ł δείχνει ήδη γένος και αριθμό, αλλά για το α’ και β’ πρόσωπο πρέπει επιπλέον να προσθέσεις μια προσωπική κατάληξη:

• α’ εν. -m, β’ εν. -ś, α’ πληθ. -śmy, β’ πληθ. -ście.
• Το γ’ πρόσωπο δεν παίρνει καμία προσωπική κατάληξη — η γυμνή μορφή σε -ł był / była / byli σημαίνει ήδη «αυτός/αυτή/αυτοί ήταν».

Αυτές οι καταλήξεις είναι κλιτικοί τύποι: δεν είναι κολλημένες πάνω στο ρήμα. Στην ουδέτερη σειρά κάθονται πάνω στο ρήμα (czytałem), αλλά μπορούν να αποσπαστούν και να μεταπηδήσουν στην πρώτη τονισμένη λέξη της πρότασης — μια ερωτηματική λέξη, έναν σύνδεσμο, μια τονισμένη αντωνυμία:

• Gdzie byłeś? -> Gdzieś był? (Πού ήσουν;)
• Dlaczego nam nie powiedziałeś? -> Dlaczegoś nam nie powiedział?
• Co ty robiłeś? -> Co tyś robił? / Coś robił?

Αυτό είναι προαιρετικό και υφολογικό, αλλά είναι παντού στον προφορικό και τον γραπτό λόγο, οπότε πρέπει να μπορείς να το αναγνωρίζεις. Ένας σταθερός κανόνας: η κατάληξη γράφεται ως μία λέξη με τη λέξη-ξενιστή της (gdzieś, dlaczegoś, tyś), και δεν προσγειώνεται ποτέ στην άρνηση nie.

Αλλαγή φωνήεντος στα ρήματα σε -eć

Τα ρήματα των οποίων το απαρέμφατο τελειώνει σε -eć αλλάζουν e -> a στον ενικό και στον μη αρσενικοπροσωπικό πληθυντικό, αλλά διατηρούν το e (ως i/e) στον αρσενικοπροσωπικό πληθυντικό: mieć -> miałem, miał, miała, miało, miały αλλά mieli. Το ίδιο μοτίβο εμφανίζεται στο widzieć (widział / widzieli) και στο słyszeć (słyszał / słyszeli).

Τύποι και δομές

Προσωπικές καταλήξεις του παρελθοντικού (μορφή σε -ł + κατάληξη· το γ’ πρόσωπο δεν προσθέτει τίποτα):

Πρόσεξε το συνδετικό -e- στο αρσενικό ενικού (czytał-e-m, czytał-e-ś)· οι θηλυκές και πληθυντικές μορφές προσαρτούν την κατάληξη κατευθείαν πάνω στο φωνήεν (czytała-m, czytały-śmy).

Πλήρες παράδειγμα κλίσης — κανονικό czytać (διαβάζω, εξακολουθητικό):

Το ρήμα być (είμαι) — το πρότυπο για όλες τις μορφές του παρελθοντικού:

Ένα συνοπτικό ρήμα — zrobić (κάνω, μία φορά/ολοκληρωμένα): ίδιες καταλήξεις, το ποιόν ενεργείας δίνει «έκανα, ολοκληρώθηκε».

Εναλλαγές συμφώνων/φωνηέντων που πρέπει να περιμένεις (η μορφή σε -ł δεν είναι πάντα το απαρέμφατο μείον -ć):

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• ja byłem όπως λέγεται από γυναίκα -> byłam — η μορφή σε -ł πρέπει να συμφωνεί με το δικό σου γένος.
• oni czytały (ομάδα με έναν άντρα) -> czytali — μια ομάδα που περιλαμβάνει έναν άντρα είναι αρσενικοπροσωπική (-li).
• czytałm -> czytałem — το αρσενικό α’ εν. χρειάζεται το συνδετικό -e- πριν από το -m.
• niem widział / niem widział -> nie widziałem — η κατάληξη δεν προσαρτάται ποτέ στο nie· κράτησέ την πάνω στο ρήμα.
• gdzie byłeś -> γράφοντας το gdzieś był ως δύο λέξεις gdzie ś był -> gdzieś był — ο κλιτικός τύπος γράφεται μαζί με τη λέξη-ξενιστή του.
• miałem για «αυτοί (άντρες) είχαν» -> mieli — ο αρσενικοπροσωπικός πληθυντικός του mieć διατηρεί το -e- (mieli), όχι το -a-.
• mogł για «αυτός μπόρεσε» -> mógł — η γυμνή αρσενική μορφή διατηρεί το ó· το φωνήεν γίνεται o μόνο όταν ακολουθεί κατάληξη (mogłem, mogła, mogli).

Συμβουλές

• Μάθε τον παρελθοντικό κάθε καινούργιου ρήματος από τα τρία του αγκίστρια: był / była / byli. Από αυτά μπορείς να ανασυνθέσεις όλο τον πίνακα.
• Σύνδεσε τις καταλήξεις -m / -ś / -śmy / -ście με τα πρόσωπα του ενεστώτα που ήδη ξέρεις: οι ίδιοι δείκτες «εγώ / εσύ / εμείς / εσείς», απλώς κινητοί.
• Ο πληθυντικός καταλήγει σε μία ερώτηση: υπάρχει άντρας στην ομάδα; Ναι -> -li· όχι -> -ły.
• Όταν μια πρόταση αρχίζει με ερωτηματική λέξη (gdzie, dlaczego, co) ή με że, περίμενε η προσωπική κατάληξη να έχει μεταπηδήσει πάνω της: gdzieś, dlaczegoś, coś, żeś. Πρόσεξε: τα gdzieś και coś είναι επίσης καθημερινές λέξεις για «κάπου» και «κάτι» — τα υπόλοιπα της πρότασης σου λένε ποιο από τα δύο έχεις.
• Μόνο το α’ και το β’ πρόσωπο παίρνουν κατάληξη· αν δεις μια γυμνή μορφή był, robiła, poszli, το υποκείμενο είναι αυτόματα αυτός / αυτή / αυτοί.